16 Δεκ 2013

Στα βήματα της Ιστορίας - Η τρύπα με το κρανίο στο Μαυροβούνι Βοιωτίας

Στα βήματα της Ιστορίας - Η τρύπα με το κρανίο στο Μαυροβούνι Βοιωτίας



Το παρακάτω θέμα που θα παρουσιάσουμε όσο το δυνατόν πιο εκτενώς αναδείχτηκε από τον ιστότοπο του σπηλαιολόγου της ΕΣΕ Θανάση Ξανθόπουλο. Όλο το φωτογραφικό υλικό προέρχεται από το μπλογκ Σπηλαιολογία.

Τα μέλη της ομάδας Θησέας, η οποία ανήκει στην Ελληνική Σπηλαιολογική Εταιρεία εξερεύνησαν στις 18/12/12 το σπήλαιο με το κρανίο στο όρος Μαυροβούνι Βοιωτίας. Η εξερεύνηση έγινε μετά από υπόδειξη βοσκού της περιοχής. Η ομάδα ανακάλυψε ένα κρανίο χωρίς την κάτω σιαγόνα το οποίο όπως ανέφερε ο οδηγός τους βρίσκονταν εκεί από την δεκαετία του 40. Ο σπηλαιολόγος συνδέει, πολύ ορθά, το λείψανο με τον Εμφύλιο.

Στο Μαυροβούνι Βοιωτίας ήδη από το 1946 εντοπίζονται τα πρώτα μάχιμα τμήματα των ανταρτών του ΔΣΕ. Οι παρακρατικές συμμορίες της δεξιάς στη Βοιωτία διαθέτουν μεγάλη ισχύ και έτσι το αντάρτικο στο Μαυροβούνι είναι περιορισμένο. Το τμήμα Μαυροβουνίου εντάσσονταν διοικητικά στο Αρχηγείο Πιερίων-Ολύμπου του ΔΣΕ. Οι μεγάλες και σοβαρότερες μάχες ανάμεσα στους αντάρτες του Δημοκρατικού Στρατού στην περιοχή ξεκινούν τον Ιούλιο του 1947, όταν τίθενται σε εφαρμογή τα δίδυμα σχέδια "Πελαργός" και "Κύκνος". Συγκεκριμένα, το σχέδιο "Πελαργός" λαμβάνει χώρα στα όρη Μαυροβούνι - Πήλιο - Όσσα και στόχος του είναι ο εγκλωβισμός των αντάρτικων σωμάτων σε κλοιό και ο αποδεκατισμός τους. Στο Μαυροβούνι, οι αντάρτες πραγματοποίησαν κίνηση εξόδου και τακτικής υποχώρησης και οι μάχες δεν κράτησαν πολύ, αφού ο Εθνικός Στρατός κατέλαβε σχετικά εύκολα τις περισσότερες αντάρτικες θέσεις. Προς το τέλος του 1947, ο Δημοκρατικός Στρατός είχε ήδη διενεργήσει επιχειρήσεις προς την κατάληψη πόλεων και οι δυνάμεις του Εθνικού Στρατού ανακατέλαβαν τις προηγούμενες θέσεις τους χωρίς σημαντικές απώλειες.

Το Μαυροβούνι Βοιωτίας γίνεται ξανά θέρετρο επιχειρήσεων στα τέλη του Φλεβάρη του 1948, όταν στην περιοχή ξεκινά να κινείται η φάλαγγα αμάχων που σκοπό της έχει να φθάσει στο Γράμμο και να εκπαιδευτεί από το Γενικό Αρχηγείο. Η φάλαγγα ξεκινά να περνά στο Μαυροβούνι συνοδευόμενη από σημαντικές αντάρτικες δυνάμεις με μικτό οπλισμό. Στο Μαυροβούνι η φάλαγγα χτυπιέται σφοδρά από ομάδα πεζικού, χωροφυλάκων και πυροβολικού. Την επίθεση συνοδεύουν και ΜΑΥ. Η μάχη λαμβάνει χώρα στην περιοχή της Αγίας. Όταν η φάλαγγα αμάχων έχει φθάσει στο χωριό Σκύτη και αναπαύεται, τα μάχιμα τμήματα καταδιώκουν τις κυβερνητικές δυνάμεις και συλλαμβάνουν μάλιστα 10 αιχμαλώτους. Οι οπλίτες (7) αφοπλίζονται και αφήνονται ελεύθεροι. Οι 3 ΜΑΥ που συλλαμβάνονται αφοπλίζονται και εκτελούνται αφού αναγνωριστούν ως μέλη παρακρατικής ομάδας.



Σχεδιάγραμμα πορείας αμάχων 1948. Πηγή Ριζοσπάστης. Φαίνεται καθαρά ή μάχη στην Αγιά


Μέσα στο 1948, το Μαυροβούνι θα γνωρίσει νέες συγκρούσεις. Ο Εθνικός Στρατός την άνοιξη του 1948 θα διενεργήσει το σχέδιο "Χαραυγή" σε ολόκληρη την περιοχή της Στερεάς Ελλάδας. Τα νοτιότερα ορεινά σώματα θα εγκαταλειφθούν σύντομα από τις αντάρτικες δυνάμεις, οι οποίες θα καταφύγουν προς την Γκιόνα και τον Παρνασσό. Εκεί λήγει και η παρουσία των ανταρτών του ΔΣΕ στο Μαυροβούνι.

Ανατρέχοντας στο υπόμνημα της Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης στον ΟΗΕ το 1947 βλέπουμε την παρακάτω ενδιαφέρουσα καταχώρηση που αφορά την περιοχή Μαυροβουνίου:

Περιοχές Αρχηγείων Πιερίων Ολύμπου, Νοτίου Ολύμπου, Κισσάβου, Μαυροβουνίου του ΔΣΕ

Οι περιοχές που καταγράφει το υπόμνημα ανήκουν σήμερα στους Νομούς Λαρίσης και Πιερίας.

Τα στοιχεία για την τρομοκρατία που καταγράφει το υπόμνημα σ' αυτές τις περιοχές έχουν ως εξής:

Δολοφονίες: 355

Βασανισμοί: 1.941

Φυλακίσεις: 1.184

Εξορίες: 441

Εκπατρισμοί: Άγνωστος αριθμός

Βιασμοί: 80

Λεηλασίες: Στις πόλεις Αγιά, Ελασσόνα, Κατερίνη, Λάρισα, Τύρναβο και σε 112 χωριά, που αναφέρονται ονομαστικά.

Επίσης, το υπόμνημα αναφέρεται σε δράση μοναρχοφασιστικών συμμοριών, με συνολική δύναμη 1.360 ατόμων.

Ο αριθμός των δολοφονιών είναι εξαιρετικά μεγάλος όπως και αυτός των παρακρατικών ομάδων, γεγονός που επιβεβαιώνει τον ισχυρισμό μας για την μικρή έκταση του αντάρτικου στο Μαυροβούνι. Επίσης εντύπωση προκαλεί η λεηλασία και του χωριού Αγιά που είναι πολύ κοντά στην περιοχή.


Υποθέσεις σχετικά με το κρανίο του Μαυροβουνίου

Νεκρός των συγκρούσεων: Δεδομένου του αριθμού των συγκρούσεων στην περιοχή ο νεκρός της τρύπας υπάρχει σοβαρή πιθανότητα να σκοτώθηκε σε κάποια από τις τρεις συγκρούσεις που έγιναν στο Μαυροβούνι από το 1947 έως το 1948. Πιθανότατα δεν πρόκειται για στρατιώτη ή κυβερνητικό δεδομένου ότι οι δυνάμεις τους είχαν την δυνατότητα να συλλέγουν τους νεκρούς τους στις περισσότερες των περιπτώσεων, πράγμα που δεν ήταν εφικτό πάντα για τους αντάρτες. Φυσικά δεν μπορούμε να αποκλείσουμε την πιθανότητα του να είναι κάποιος στρατιώτης.
Δολοφονία από παρακρατικούς: Σε αυτό το σενάριο τοποθετούμε την μεγαλύτερη πιθανότητα ταυτοποίησης του νεκρού. Δε υποθέτουμε κάτι τέτοιο αυθαίρετα: α) Το γεγονός ότι το λείψανο βρίσκεται πεσμένο σε βάραθρο της περιοχής, παραπέμπει στην προσφιλή τακτική εκτελέσεων των μοναρχικών συμμοριών της περιόδου. Οι παρακρατικές συμμορίες συνήθιζαν να συλλαμβάνουν αριστερούς και κομμουνιστές από τα χωριά στα οποία επέδραμαν, να τους διαπομπεύουν και να τους μεταφέρουν σε παρακείμενες τρύπες και βάραθρα ή ποτάμια για να τους εκτελέσουν. β) Το γεγονός ότι οι συμμορίες της περιοχής επέδραμαν στην Αγιά τοποθετεί την τρύπα σε σχετικά προνομιακή θέση για αυτό το σενάριο. Δεν αποκλείεται το γεγονός της εκτέλεσης στο σημείο, δεδομένου και του γεγονότος ότι οι συμμορίες επέδραμαν κυρίως σε χωριά που γνώριζαν ότι υπήρχαν πολίτες που είτε ανήκαν στο κίνημα της Εθνικής Αντίστασης, είτε σε οικογένειες ανταρτών.
Πολλοί μπορεί να αναρωτηθούν γιατί αποκλείουμε την πιθανότητα εκτέλεσης από τους αντάρτες. Φυσικά δεν μπορούμε να την αποκλείσουμε ολοκληρωτικά, όμως τα δεδομένα μας δεν συνηγορούν προς τα εκεί: α) Η χρήση βαράθρων δεν συνηθίζονταν από τους αντάρτες στον Εμφύλιο (δεν έχουν αναφερθεί ποτέ τέτοια περιστατικά ούτε στον κυβερνητικό τύπο). Οι εκτελέσεις του ΔΣΕ είχαν παραδειγματικό χαρακτήρα και συνήθως οι νεκροί τοποθετούνταν σε μνήματα με τα στοιχεία τους για να μπορούν να συλλεχθούν από τους συγγενείς τους. β) Το χωριό Αγιά κοντά στην τρύπα ήταν προφανώς χωριό φίλα κείμενο στους αντάρτες και είναι γνωστό ότι τα αντάρτικα σώματα σέβονταν ιδιαίτερα τον ντόπιο πληθυσμό (τουλάχιστον μέχρι το 1948). Κατά πάσα πιθανότητα λοιπόν, εάν είχαν λόγο να εκτελέσουν κάποιον πολίτη αυτός θα τοποθετούνταν στο τοπικό νεκροταφείο (όπως έχει γίνει σε πολλές περιπτώσεις αλλού).
Χωρίς να αποκλείουμε καμιά πιθανότητα για την ταυτότητα του νεκρού θα παραθέσουμε και την παρακάτω μαρτυρία του κυρίου Κ.Χ. από το χωριό Αθανάτη:

" (...) Στον Εμφύλιο πολλοί αντάρτες είχανε πιάσει τα βουνά εδώ στον Κίσσαβο και το Μαυροβούνι. Είχανε ανέβει στα βουνά γιατί στα χωριά κυκλοφορούσαν συμμορίες που τους σφάζανε σαν τα αρνιά άμα τους πιάνανε. Εδώ γύρω κυκλοφορούσε και ο Βελέτζας και κάτι άλλοι καπεταναίοι που μπαίνανε στα χωριά και σκοτώνανε χωρίς διάκριση. Δηλαδή ας πούμε άμα σου ζητάγανε να τους βάλεις να φάνε και δεν είχες σου ρίχνανε μια με το πιστόλι. Δεν τους ένοιαζε αυτούς το πολιτικό. Σφάζανε βέβαια κομμουνιστές για τα λεφτά αλλά δεν καταλαβαίνανε από ιδεολογία. Ένας από αυτούς εδώ λεγότανε Δράκος, γιατί ήταν βαφτισμένος μεγάλος. Αυτός, έπιανε με τους δικούς τους αντάρτες και τους δέρνανε με ρόπαλα μέχρι που γινόντουσαν εκατό κιλά και τους ρίχνανε στις τρύπες για να τους φάνε τα ζώα. Μετά τον κάνανε λοχία στο στρατό. (...) " (Κ.Χ. 2009).

Παραθέτοντας τα παραπάνω στοχεύσαμε στο να ρίξουμε λίγο περισσότερο φως σε μια από τις σκοτεινότερες σελίδες της ιστορίας. Αν και η ταυτοποίηση του λειψάνου δεν μπορεί να επιτευχθεί απλά μέσα από υποθέσεις. Ελπίζουμε να προσφέραμε μια γενικότερη εικόνα των γεγονότων της εποχής στην περιοχή. Μια εικόνα που να απομάκρυνε έστω το μύθο από την πραγματικότητα. Γιατί το ποιος είναι ο άγνωστος νεκρός της τρύπας σκιάζεται από την βαριά σκιά μιας εποχής που σκιάζει μεταξύ άλλων και τη μνήμη των όσων την έζησαν.

Αναρτήθηκε από Oberon

Ο χαρακτήρας της επανάστασης στην Ελλάδα 63

Ο χαρακτήρας της επανάστασης στην Ελλάδα




Εχει υποστηριχτεί - και υποστηρίζεται ακόμη και σήμερα - ότι η 5η Ολομέλεια άλλαξε το στρατηγικό στόχο του Κόμματος, προσανατολίζοντάς το στη θέση ότι ο χαρακτήρας της επανάστασης στην Ελλάδα θα είναι σοσιαλιστικός. Η κριτική αυτή στις αποφάσεις της 5ης Ολομέλειας διατυπώθηκε πρώτη φορά στη μεταζαχαριαδική περίοδο, από την 6η Ολομέλεια της ΚΕ το 1956 και μετά. Πρέπει, ωστόσο, να ξεκαθαρίσουμε ότι σε καμιά απόφαση της 5ης Ολομέλειας δε γίνεται λόγος για το χαρακτήρα της επανάστασης στην Ελλάδα. Πουθενά δε λέγεται ότι ο χαρακτήρας της επανάστασης θα είναι σοσιαλιστικός. Αντίθετα, η ολομέλεια με τις αποφάσεις μένει σταθερά προσηλωμένη στο πρόγραμμα της Λαϊκής Δημοκρατίας, που είχε υιοθετήσει τόσο το ΚΚΕ όσο και το ΕΑΜ. Επομένως, εφόσον δεν υπάρχει απόφαση περί σοσιαλιστικής επανάστασης, το θέμα αποκτά την όποια αντικειμενική βάση, στηριζόμενο μονάχα στην τοποθέτηση, που έκανε ο Ν. Ζαχαριάδης στην ολομέλεια αυτή.

Τι τελικά είπε ο Ζαχαριάδης;

Κάποια από τις λιγοστές ανάπαυλες των μαχητών και των μαχητριών αξιοποιείται για μια αναμνηστική φωτογραφία. Δεύτερος από τα αριστερά εικονίζεται ο Απόστολος Γκρόζος, μέλος τότε της ΚΕ του Κόμματος και υπουργός Εργασίας της ΠΔΚ, κατοπινά επίτιμος Πρόεδρος του ΚΚΕ και στο μέσον, με τη στρατιωτική στολή, ο Κώστας Λουλές, βοηθός τότε του πολιτικού επιτρόπου και κατοπινά μέλος του ΠΓ της ΚΕ του ΚΚΕ.


Για να αποσαφηνιστεί πλήρως το ζήτημα, παραθέτουμε ολόκληρο το επίμαχο σημείο της ομιλίας του Ν. Ζαχαριάδη στην 5η Ολομέλεια: "Είδαμε - τόνισε ο τότε ΓΓ της ΚΕ του ΚΚΕ - σε μερικά χαρακτηριστικά παραδείγματα την πολιτική και το έργο του καινούριου κράτους μας της ΠΔΚ. Η πολιτική και το έργο αυτό λένε: Ολη η εξουσία απ' το Λαό και όλα για το Λαό. Η γη πάει σ' αυτούς που τη δουλεύουν. Αναγνώριση για τις εθνικές μειονότητες του δικαιώματος να ζουν όπως αυτές θέλουν. Ειρήνη. Ανεξαρτησία. Τι εκφράζει το έργο αυτό, η πολιτική αυτή; Εδώ έχουμε το ξεδίπλωμα, την ανάπτυξη της λαϊκής επανάστασης στην Ελλάδα. Κινητήριές της δυνάμεις είναι η εργατιά, η αγροτιά, οι καταπιεζόμενες εθνότητες, όλος ο εργαζόμενός της λαός. Στους σκοπούς της η επανάστασή μας είναι λαϊκοδημοκρατική. Την Ελλάδα, χώρα με μέση κεφαλαιοκρατική ανάπτυξη και με σοβαρά τσιφλικάδικα και μισοτσιφλικάδικα υπολείμματα, τη χαρακτηρίζει μια σημαντική εξάρτηση, οικονομική και πολιτική απ' το ξένο κεφάλαιο, εξάρτηση που τα τελευταία χρόνια ολοένα και δυναμώνει, μετατρέποντας τη χώρα σε αποικία του αμερικανοαγγλικού ιμπεριαλισμού. Απ' αυτή την οικονομική - κοινωνική - πολιτική διάρθρωσή της απορρέουν και οι σκοποί της λαϊκοδημοκρατικής επανάστασης. Τους σκοπούς αυτής της επανάστασης δεν μπορούμε να τους βλέπουμε αποσπασμένους από τις μεταβολές που πραγματοποιήθηκαν στον κόσμο, τόσο ύστερα από τη νίκη της Μεγάλης Οχτωβριανής Επανάστασης και του σοσιαλισμού στην ΕΣΣΔ όσο, ξεχωριστά, ύστερα από τις βαθιές κοινωνικοοικονομικές και πολιτικές αλλαγές, που πραγματοποιήθηκαν στη νοτιοανατολική Ευρώπη, ύστερα από την απελευθέρωσή της από το Σοβιετικό Στρατό, σαν αποτέλεσμα της πολεμικής συντριβής του χιτλερικού φασισμού. Σήμερα η λαϊκή επανάσταση στην Ελλάδα, ξεκαθαρίζοντας όλα τα τσιφλικάδικα υπολείμματα και απαλλάσσοντάς την από την ξενική αποικιακή εξάρτηση, θα προχωρήσει, με την ολοκληρωτική επικράτησή της σ' όλη τη χώρα, στις μεταβολές και αλλαγές εκείνες που θα καθορίσουν την πορεία μας προς το σοσιαλισμό, έτσι, βασικά, όπως καθορίζονται στο ΕΑΜικό πρόγραμμα της Λαϊκής Δημοκρατίας. Δηλαδή, σαν αποτέλεσμα της νίκης της λαϊκής επανάστασης στην Ελλάδα, τώρα δε θα 'χουμε ένα ξεχωριστό στάδιο ανάπτυξης για την ολοκλήρωση του αστικοδημοκρατικού μετασχηματισμού της χώρας, μα, σαν αδιάσπαστη συνέχεια, λιγότερο είτε περισσότερο γοργό πέρασμα στη σοσιαλιστική επανάσταση. Σήμερα οι σοβαρές αλλαγές που έγιναν πρώτ' απ' όλα γύρω μας επιτρέπουν μια ποιοτική επιτάχυνση των κοινωνικών μεταβολών στη χώρα μας, που θα 'ρθουν σαν αποτέλεσμα της νίκης της λαϊκοδημοκρατικής επανάστασης στην Ελλάδα. Η νίκη της εργατικής τάξης, επικεφαλής της αγροτιάς και όλου του εργαζόμενου λαού, μέσα στο λαϊκοδημοκρατικό περίγυρό μας και με τη Σοβιετική Ενωση, που νικηφόρα τραβά προς την πλήρη νίκη του κομμουνισμού, επιτρέπουν σε μας να τραβήξουμε προς σοσιαλιστικά μέτρα, που μαζί με την παράλληλη λύση όλων των αστικοδημοκρατικών καθηκόντων της επανάστασης που εκκρεμούν, ν' αρχίσουμε τη σοσιαλιστική ανοικοδόμηση, παρακάμπτοντες το ξεχωριστό αστικοδημοκρατικό στάδιο ανάπτυξης.Κάτω απ' αυτές τις προϋποθέσεις και συνθήκες η εξουσία μας των λαϊκών συμβουλίων, που σήμερα είναι κυρίως όργανο πάλης για την ανατροπή της εξουσίας της αστοτσιφλικάδικης αντίδρασης, για προορισμό έχει να εκπληρώνει και θα εκπληρώνει με ενισχυόμενη προοδευτικότητα τις λειτουργίες της δικτατορίας του προλεταριάτου, επικεφαλής της φτωχομεσαίας αγροτιάς, όλου του εργαζόμενου λαού. Το βασικό εδώ είναι να βρίσκουμε κάθε φορά το βασικό κρίκο που θα επιτρέπει στην εργατική τάξη να πραγματοποιεί το κάθε φορά ώριμο βήμα στην αλυσίδα των σοσιαλιστικών μεταβολών μαζί με όλο τον εργαζόμενο λαό, τσακίζοντας κάθε φορά την αντίδραση των εκμεταλλευτριών τάξεων.

Η ΠΔΚ εκφράζει και εφαρμόζει ακριβώς αυτή τη μορφή εξουσίας, που στηρίζεται στη στενή συμμαχία της εργαζόμενης αγροτιάς και των άλλων καταπιεζόμενων στρωμάτων του πληθυσμού με την εργατική τάξη που στέκει επικεφαλής του κοινού αγώνα για το λαϊκοδημοκρατικό μετασχηματισμό της χώρας, για το σοσιαλισμό" (Βλέπε: "5η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ - Εισηγήσεις, λόγοι αποφάσεις", μόνο για εσωκομματική χρήση, σελ. 30 - Οι υπογραμμίσεις είναι του "Ρ").

Είναι σαφές ότι ο Ζαχαριάδης μιλάει για μια αδιάσπαστη ενότητα μεταξύ αστικοδημοκρατικών και σοσιαλιστικών αλλαγών και για την αλληλοδιαπλοκή τους. Μ' άλλα λόγια, γι' αυτό που από το 9ο Συνέδριο του ΚΚΕ και μετά ονομάζεται ενιαίο επαναστατικό προτσές ή ενιαία επαναστατική διαδικασία αστικοδημοκρατικών και σοσιαλιστικών αλλαγών. Ο Ζαχαριάδης δεν αρνείται την αναγκαιότητα του αστικοδημοκρατικού μετασχηματισμού της χώρας. Ισα - ίσα που υπογραμμίζει τη σημασία του και τις αιτίες που τον κάνουν αναγκαίο. Εκείνο που αρνείται είναι ότι μετά την επανάσταση θα υπάρξει ένα αυτοτελές, ιδιαίτερο, ξεχωριστό στάδιο αστικοδημοκρατικών αλλαγών. Τις αστικοδημοκρατικές αλλαγές τις βλέπει αδιάσπαστα ενωμένες και αλληλοδιαπλεκόμενες με τις αλλαγές σοσιαλιστικού χαρακτήρα και στηριγμένος στο συσχετισμό δυνάμεων που διαμορφώθηκε μετά το Β` Παγκόσμιο Πόλεμο, μπορούμε να πούμε ότι εκτιμάει πως ήταν δυνατή πιο άμεσα και πιο γρήγορα απ' ό,τι εκτιμιόταν στο παρελθόν η σοσιαλιστική οικοδόμηση.

Αναμφισβήτητα αυτή η τοποθέτηση του τότε ΓΓ της ΚΕ του ΚΚΕ ήταν ένα ουσιαστικό βήμα μπροστά σε σχέση με όσα η 6η Ολομέλεια της ΚΕ του Κόμματος, το 1934, καθόρισε για το χαρακτήρα της επανάστασης. Ομως, αυτό το βήμα δεν έγινε αυθαίρετα από τον Ζαχαριάδη το 1949. Μπορούμε, με αρκετή σιγουριά, να πιθανολογήσουμε πως στηρίχτηκε στις προγραμματικές επεξεργασίες, που έκανε το ΚΚΕ στο 7ο Συνέδριό του, τον Οκτώβρη του 1945.

Το 7ο Συνέδριο και ο χαρακτήρας της επανάστασης

Οπως είναι γνωστό, στο 7ο Συνέδριο του ΚΚΕ έγινε αρκετή συζήτηση γύρω από το πρόγραμμα του Κόμματος, χωρίς να υπάρξει κατάληξη σε ένα νέο προγραμματικό κείμενο. Η συζήτηση αποσκοπούσε στη χάραξη κεντρικών προγραμματικών κατευθύνσεων ούτως ώστε το Κόμμα στο επόμενο συνέδριό του να καταλήξει σε οριστικό πρόγραμμα. "Είναι φανερό - έλεγε ο Μ. Παρτσαλίδης στην εισήγησή του προς το Συνέδριο - πως δεν μπορούμε στο σημερινό συνέδριο να καταλήξουμε σ' ένα οριστικό πρόγραμμα. Εδώ θα χαράξουμε τις κατευθυντήριες γραμμές για ένα τέτοιο πρόγραμμα, θα καταλήξουμε δηλαδή, με τη συζήτηση που θα γίνει, σε μερικές βασικές αρχές για την επεξεργασία του προγράμματος του κόμματος. Το οριστικό σχέδιο του προγράμματος μπορεί να υποβληθεί μόνο στο 8ο Συνέδριο" (Βλέπε: "Το 7ο Συνέδριο του ΚΚΕ", τεύχος Ε`, Αθήνα 1945, σελ. 3). Στο Σχέδιο Προγράμματος που υποβλήθηκε στο 7ο Συνέδριο γινόταν ένα ουσιαστικό βήμα μπροστά όσον αφορά το χαρακτήρα της επανάστασης, σε σχέση με τις επεξεργασίες της 6ης Ολομέλειας της ΚΕ του 1934. Συγκεκριμένα υπογραμμιζόταν: "Το δρόμο προς το σοσιαλισμό ανοίγει η Λαϊκή Δημοκρατία, ο πρώτος σταθμός προς τη σοσιαλιστική κοινωνική απολύτρωση των Ελλήνων εργαζομένων. Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος έφερε, στην Ευρώπη κυρίως, ορισμένες αλλαγές που ανοίγουν την προοπτική για δυνατότητα ειρηνικού περάσματος στο σοσιαλισμό" ("Επίσημα Κείμενα ΚΚΕ", τόμος 6ος, σελ. 421. Ολόκληρο το Σχέδιο στις σελίδες 416-430). Η θέση αυτή για δυνατότητα ειρηνικού περάσματος στο σοσιαλισμό καμιά σχέση δεν έχει με τη γνωστή δεξιά οπορτουνιστική αντίληψη αντιπαράθεσης των μορφών πάλης στην επανάσταση, περί ειρηνικής ανατροπής του καπιταλιστικού συστήματος και βαθμιαίας εξέλιξής του σε σοσιαλισμό. Η θέση αυτή σήμαινε ότι δε χρειάζονταν δύο επαναστάσεις - μια αστικοδημοκρατική και στη συνέχεια μία σοσιαλιστική - για το πέρασμα στο σοσιαλισμό, αλλά μία επανάσταση στα πλαίσια της οποίας οι αστικοδημοκρατικές και σοσιαλιστικές αλλαγές δε θα χωρίζονταν από σινικό τείχος. Μιλώντας στο συνέδριο ο Ν. Ζαχαριάδης αποσαφήνισε πλήρως αυτό το ζήτημα. Αφού σημείωσε ότι ο αστικοδημοκρατικός μετασχηματισμός της ελληνικής κοινωνίας, όπως τον καθόρισε η 6η Ολομέλεια του 1934, δεν έχει διαφορές επί της ουσίας από τη Λαϊκή Δημοκρατία, πρόσθεσε: "Ο χαρακτήρας των προβλημάτων που θα λυθούν δηλαδή α) το ξεκαθάρισμα της αγροτικής οικονομίας από τα μισοφεουδαρχικά κατάλοιπα και β) η απαλλαγή της χώρας από την ξενική οικονομική και πολιτική εξάρτηση και από τις ξενικές επιδράσεις, είναι αστικοδημοκρατικός, δηλαδή αυτά είναι καθήκοντα που θα έπρεπε να τα λύσει, είτε να παλέψει για να τα λύσει, η αστική τάξη, αν έμενε συνεπής στη δημοκρατική αποστολή της. Μα η τάξη αυτή πρόδωσε και έτσι τα καθήκοντα αυτά πέφτουν σήμερα στις καινούριες τάξεις, που θα πρέπει να τα λύσουν παλεύοντας και ενάντια στην αστική τάξη. Υπάρχει όμως τώρα και μια άλλη διαφορά, διαφορά βασική, ουσιαστική, πολιτικοκοινωνική στον αστικοδημοκρατικό μετασχηματισμό όπως πραγματοποιείται σήμερα. Ενώ η μεταβολή αυτή από τη φύση των προβλημάτων που έχει να λύσει είναι αστικοδημοκρατική, από τις κινητήριες δυνάμεις της είναι εργατοαγροτική. Αυτή είναι βασική διαφορά, γιατί αυτές οι κινητήριες δυνάμεις προκαθορίζουν και την παραπέρα εξέλιξη αυτής της μεταβολής. Δηλαδή, το γεγονός ότι οι κινητήριες δυνάμεις είναι η εργατική τάξη, η αγροτιά και οι άλλοι εργαζόμενοι, προκαθορίζει το σταθμό αυτό σαν μεταβατικό προς ανώτερες κοινωνικές μεταβολές, προς το σοσιαλισμό, που τελικά θα κατοχυρώσει την πλέρια κοινωνική απελευθέρωση του εργαζόμενου λαού.

Εδώ μπαίνει το ζήτημα ακριβώς του περάσματος από τον αστικοδημοκρατικό μετασχηματισμό, από τη λαϊκή δημοκρατία, στη σοσιαλιστική δημοκρατία. Πρώτα θα πρέπει να ξεκαθαρίσουμε πως πρόκειται για δύο ριζικές επαναστάσεις, ας πούμε μεταβολές, χωρίς συζήτηση, αλλά όχι για δύο ένοπλες εξεγέρσεις, είτε για δύο φορές κατάληψη της αρχής, για δύο φορές άνοδο στην εξουσία. Εφόσον η εξουσία περνάει στα χέρια της λαϊκής δημοκρατίας, το ειρηνικό μετά πέρασμα στο σοσιαλισμό βασικά εξασφαλίζεται, μια και οι τάξεις αυτές που παίρνουν την εξουσία συνεχίζουν μετά την πορεία τους προς το σοσιαλισμό, με όχι βασικές ανακατατάξεις στις κοινωνικές δυνάμεις που χειρίζονται την εξουσία" ("Το 7ο Συνέδριο του ΚΚΕ", τεύχος Ε`, σελ. 18-19).



Το θέμα του Μάρκου Βαφειάδη 62

Το θέμα του Μάρκου Βαφειάδη




Τη φωτογραφία μάς την έστειλε ο Παρίσης Αγγελίδης από την Καλαμαριά της Θεσσαλονίκης. Εχει "τραβηχθεί" το καλοκαίρι του 1948, λίγο έξω από το χωριό Πύλη, κάπου ανάμεσα στη μεγάλη Πρέσπα και τα αλβανικά σύνορα, όπου τότε έδρευε το Γενικό Αρχηγείο (ΓΑ) του ΔΣΕ. Στη μέση, ο ηλικιωμένος με τα γυαλιά είναι ο χειρούργος, καθηγητής των πανεπιστημίων της Αθήνας και του Βερολίνου, Πέτρος Κόκκαλης, τότε υπουργός Υγείας και Πρόνοιας στην ΠΔΚ. Δεξιά του, είναι ο ανθυπολοχαγός του ΔΣΕ, Τάκης Μαμάτσης. Αριστερά του, ο υπολοχαγός Γαβρήλος Παπαδόπουλος και μπροστά από τον Π. Κόκκαλη, η ανθυπολοχαγός Μαρίτσα Αγγελίδου. Οι άλλες τρεις αντάρτισσες, που δεν μπορέσαμε δυστυχώς να εξακριβώσουμε τα ονόματά τους, ανήκαν στο Λόχο Ασφάλειας του Τμήματος Διαφώτισης του Γενικού Αρχηγείου


Το δεύτερο θέμα στην ημερήσια διάταξη των εργασιών της 5ης Ολομέλειας αφορούσε τον Μ. Βαφειάδη. Οπως προαναφέραμε, η Ολομέλεια πήρε απόφαση να τον καθαιρέσει από το ΠΓ, από την ΚΕ και να τον διαγράψει από μέλος του Κόμματος. Η απόφαση αυτή δόθηκε στη δημοσιότητα το 1950, με τη σύγκληση της 3ης Συνδιάσκεψης του Κόμματος. Τότε, το 1949, για τον Βαφειάδη ανακοινώθηκε ότι απαλλάχτηκε από τα καθήκοντά του, επειδή ήταν βαριά άρρωστος (Βλέπε: "Επίσημα Κείμενα ΚΚΕ", τόμος 6ος, σελ. 323 και Περιοδικό "Δημοκρατικός Στρατός", έκδοση "Ριζοσπάστη" 1996, τόμος Β`, τεύχος 2, Φλεβάρης 1949).

Το θέμα με τον Μ. Βαφειάδη έχει, σε συντομία, ως εξής:

Μετά τη μάχη του Γράμμου, ο Βαφειάδης απαλλάχτηκε από τα καθήκοντα του αρχηγού του ΔΣΕ και στάλθηκε στη Μόσχα για θεραπεία και ανάπαυση. Στη Μόσχα, ο Βαφειάδης παρέδωσε στο ΚΚΣΕ σημείωμα με τις απόψεις του για την κατάσταση στο ΚΚΕ και στο ΔΣΕ, καθώς και για την πορεία του ένοπλου αγώνα. Το Νοέμβρη του 1948, επέστρεψε στο βουνό και στη συνεδρίαση του ΠΓ της ΚΕ του Κόμματος, στις 15/11/1948, παρέδωσε αυτό το σημείωμα στο καθοδηγητικό όργανο του Κόμματος, όπου και έγινε συζήτηση και λήφθηκε σχετική απόφαση. Παρενθετικά οφείλουμε να εκφράσουμε επιφύλαξη για το αν αυτό το σημείωμα που ο Βαφειάδης παρέδωσε στο ΠΓ της ΚΕ του ΚΚΕ είναι το ίδιο μ' αυτό που έδωσε στο ΚΚΣΕ.

Στο σημείωμα, πάντως, που έδωσε στο ΚΚΕ κατηγορούσε το κόμμα ότι από παράδοση δεν είχε εσωκομματική δημοκρατία. Επέκρινε ως λαθεμένη τη στάση του Κόμματος για αποχή από τις εκλογές του 1946 και, ταυτόχρονα, ασκούσε κριτική γιατί δεν έγινε, τότε, αποφασιστικό τράβηγμα των κομματικών δυνάμεων και του λαϊκού κινήματος στον ένοπλο αγώνα. Αναφερόμενος στις αποφάσεις της 3ης Ολομέλειας, τις χαρακτήριζε ανεδαφικές, ενώ για τις αποφάσεις της 4ης Ολομέλειας υπογράμμιζε ότι δεν ανταποκρίνονταν στην πραγματικότητα κι ότι έγινε προσπάθεια συγκάλυψης των λαθών της κομματικής καθοδήγησης. Ακόμη ο Βαφειάδης χαρακτήριζε πρόωρη τη δημιουργία της Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης και αναφερόμενος στην κατάσταση που είχε δημιουργηθεί το '48 έκανε λόγο για σχετική πολιτικοστρατιωτική σταθεροποίηση του μοναρχοφασισμού και αντίστοιχη σταθεροποίηση του λαϊκοδημοκρατικού κινήματος. Στο τι μέλλει γενέσθαι, τόνιζε ότι ο ΔΣΕ δε δύναται να νικήσει τον αντίπαλό του χωρίς εξωτερική στρατιωτική βοήθεια από τις Λαϊκές Δημοκρατίες και την ΕΣΣΔ και πρότεινε τη συνέχιση του ένοπλου αγώνα με εντατική παρτιζάνικη δράση, αφού δεν ήταν δυνατή η αποδοχή από τον αντίπαλο μιας ειρηνικής λύσης του ελληνικού προβλήματος. Τέλος, ο Μ. Βαφειάδης υπογράμμιζε: "Η διατήρηση των σχηματισμών του τακτικού στρατού που δημιουργήσαμε με σκοπό να ανατρέψουμε το μοναρχοφασισμό, όπως καθόρισαν οι αποφάσεις μας, θα μας κρατήσουν, είτε το θέλουμε είτε όχι, στο πνεύμα της άμυνας και κόλλημα σε ορισμένες εχθρικές θέσεις που θα εμποδίσουν την έντονη παρτιζάνικη δράση με όλες τις συνέπειες"(Βλέπε ολόκληρο το κείμενο της πλατφόρμας του Μ. Βαφειάδη: "Επίσημα Κείμενα ΚΚΕ", τόμος 6ος, σελ. 482 - 489).

Το ΠΓ, με απόφασή του στις 15/11/1948, αποδοκίμασε την πλατφόρμα του Μ. Βαφειάδη, τη χαρακτήρισε οπορτουνιστική και κατέληξε ότι το ζήτημα έπρεπε να συζητηθεί στην προσεχή συνεδρίαση της ΚΕ, όπως και έγινε στην 5η Ολομέλεια (Βλέπε ολόκληρη την Απόφαση, της 15/11/1948, του ΠΓ: "Επίσημα Κείμενα ΚΚΕ", τόμος 6ος, σελ. 299 - 316). Η Ολομέλεια ενέκρινε στο σύνολό της αυτή την απόφαση του ΠΓ, η οποία δόθηκε στη δημοσιότητα το 1950, στο τεύχος 8 του περιοδικού "Νέος Κόσμος".

Ορισμένες παρατηρήσεις για το θέμα

Για το θέμα της πλατφόρμας του Μ. Βαφειάδη, θα θέλαμε να παρατηρήσουμε πως προκαλούν εντύπωση τα παρακάτω:

Απ' όσα στοιχεία έχουμε υπόψη μας, ο Μ. Βαφειάδης ποτέ δεν είχε προηγούμενα καταθέσει στα όργανα του ΚΚΕ, κάποια από τις απόψεις που περιλαμβάνονται στην πλατφόρμα του, ενώ για πολλά που ασκεί κριτική, ο ίδιος είχε την πρώτη ευθύνη. Είναι δε, ιδιαίτερα χαρακτηριστικό στην πλατφόρμα του Βαφειάδη η απουσία οποιασδήποτε αυτοκριτικής διάθεσης. Κάτι, που δε θα έπρεπε να λείπει, αφού ο ίδιος διατέλεσε αρχηγός του ΔΣΕ από την ίδρυσή του. Αυτός είναι, που εισηγήθηκε τα στρατιωτικά ζητήματα στην 3η Ολομέλεια τον Σεπτέμβρη του 1947 και φυσικά αυτός είχε την πρώτη ευθύνη να δίνει διαβεβαιώσεις, για το τι μπορούσε και τι δεν μπορούσε να κάνει ο Δημοκρατικός Στρατός. Αν, π.χ., ο Βαφειάδης διαφωνούσε στην 3η Ολομέλεια και υποστήριζε ότι είναι αδύνατη η πραγματοποίηση του σχεδίου "ΛΙΜΝΕΣ", αν μαζί μ' αυτόν διαφωνούσαν και τα υπόλοιπα στελέχη του ΚΚΕ που βρίσκονταν στο βουνό και που πήραν μέρος στις εργασίες της, θα ήταν πολύ δύσκολο, να ληφθούν οι αποφάσεις που λήφθηκαν. Συνεπώς την πρώτη ευθύνη γι' αυτές τις αποφάσεις την είχαν τα στελέχη του ΚΚΕ και μέλη της ΚΕ που ήταν στο Δημοκρατικό Στρατό και πρώτος απ' όλους ο αρχηγός του.

Στην πλατφόρμα του Βαφειάδη, γίνονται βέβαια και σωστές κρίσεις, αλλά οι σοβαρότερες απ' αυτές, όπως φαίνεται, πατάνε σε δύο βάρκες. Είναι δηλαδή άκρως αντιφατικές. Π.χ., γίνεται κριτική στο ΚΚΕ γιατί δεν τράβηξε αποφασιστικά στον ένοπλο αγώνα το 1946. Από την άλλη όμως, γίνεται εξίσου έντονη κριτική, γιατί δεν πήρε μέρος στις εκλογές που έγιναν την ίδια χρονιά. Και οι δύο κριτικές μαζί δεν μπορούν να υπάρξουν.

Σε ό,τι αφορά το θέμα "αντάρτικος ή τακτικός στρατός;", που θέτει ο Μ. Βαφειάδης, οφείλουμε να πούμε πως επρόκειτο για ψευτοδίλημμα. Ο ίδιος, σε όλη τη διάρκεια του Εμφυλίου που ήταν αρχηγός του ΔΣΕ, ουδέποτε αντιτάχθηκε στο ζήτημα της εξέλιξης του Δημοκρατικού Στρατού σε τακτικό στρατό. Επίσης ο ΔΣΕ, αν και έδωσε τακτικές μάχες, ποτέ δεν εγκατέλειψε την αντάρτικη τακτική, αλλά επιδίωκε να συνδυάζει όπου μπορούσε - ανεξαρτήτως αν το έκανε πετυχημένα - και τις δύο μορφές διεξαγωγής πολέμου. Και πρέπει να σημειωθεί ότι ένας στρατός που ενδιαφέρεται να απελευθερώσει και να κρατήσει μια περιοχή είναι αδύνατο να το καταφέρει κάνοντας μόνο ανταρτοπόλεμο. Ο ανταρτοπόλεμος φθείρει τον αντίπαλο, τον εξουθενώνει, αλλά η κατάληψη και διατήρηση εδάφους μόνο με τακτικό στρατό γίνεται. Την αντάρτικη - και μόνο αντάρτικη - τακτική μπορεί να ακολουθεί ένας στρατός που το μόνο που επιδιώκει είναι να λειτουργήσει ως μέσο πίεσης και φθοράς του αντιπάλου του και τίποτα περισσότερο. Τέτοιους στόχους ο ΔΣΕ δεν είχε. Ο ΔΣΕ - ανεξαρτήτως του τι αποδείχτηκε στην πορεία ότι μπορούσε να κάνει - επιδίωκε την ανατροπή της ντόπιας και ξένης αντίδρασης στην Ελλάδα και την εγκαθίδρυση της Λαϊκής Δημοκρατίας. Η πίεση που ασκούσε στον αντίπαλο υποτασσόταν σ' αυτήν τη στρατηγική και ποτέ δεν αποτέλεσε το άπαν της δράσης του.

Η κριτική στην περίοδο 1940 -`44

Με αφορμή τις απόψεις που διατύπωσε ο Μ. Βαφειάδης στην ιδεολογικοπολιτική του πλατφόρμα, ότι "δεν μπορεί ο ΔΣΕ να ανατρέψει ένοπλα το μοναρχοφασισμό με δικές του δυνάμεις στο άμεσο μέλλον, αλλά με άμεση στρατιωτική βοήθεια, που θα προέλθει απ' την αναγνώριση της Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης (ΠΔΚ) απ' τις φιλικές χώρες", η 5η Ολομέλεια προχώρησε και σε μια κριτική εκτίμηση του αγώνα του ΕΑΜικού κινήματος της περιόδου 1940 - '45. Να σημειωθεί, ότι αυτή η κριτική είναι η πρώτη που έγινε γύρω από αυτό το ζήτημα, ύστερα από την 11η Ολομέλεια της ΚΕ του Κόμματος(Απρίλης 1945).

Στην πολιτική απόφαση της 5ης Ολομέλειας η παραπάνω άποψη του Μ. Βαφειάδη χαρακτηρίζεται οπορτουνιστική και γίνεται η εκτίμηση ότι πρόκειται για μια θεωρία που εδραιώθηκε στο ΚΚΕ στο διάστημα της χιτλεροφασιστικής κατοχής. Η Ολομέλεια εκτίμησε, ότι στις συνθήκες που δημιούργησε ο Β` Παγκόσμιος Πόλεμος, η νίκη της ΕΣΣΔ κατά του φασισμού και η εδραίωση λαϊκοδημοκρατικών καθεστώτων στις γειτονικές με τις Ελλάδα χώρες, η λαϊκοδημοκρατική απελευθέρωση της χώρας από την ντόπια αντίδραση και τον ιμπεριαλισμό ήταν δυνατή χωρίς καμία εξωτερική βοήθεια. Επιπρόσθετα, η Ολομέλεια εκτίμησε ότι το Δεκέμβρη του '44 το κίνημα μπορούσε να νικήσει, κι αν έχασε, έχασε από λάθη της ηγεσίας του και λόγω της λαθεμένης πολιτικής που ακολούθησε (Βλέπε: στο ίδιο, σελ. 332 - 333).

Η 5η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ 61

Η 5η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ




Η Πολιτική Απόφαση και οι αλλαγές στα κομματικά και άλλα όργανα

Ηγετικά στελέχη του ΚΚΕ στην 5η Ολομέλεια της Κεντρικής Επιτροπής το Γενάρη του 1949 στο Γράμμο: 1. Β. Μπαρτζιώτας, 2. Π. Δανιηλίδης, 3. Ν. Ζαχαριάδης, 4. Π. Σινάκος, 5. Κ. Καραγιώργης, 6. Μ. Πορφυρογένης, 7. Δ. Βλαντάς, 8. Π. Μαυρομμάτης, 9. Ι. Ιωαννίδης, 10. Κ. Λουλές, 11. Χ. Χατζηβασιλείου, 12. Α. Γκρόζος, 13. Λ. Στρίγγος, 14. Γ. Ερυθριάδης, 15. Αλέγκρα (Η φωτογραφία τραβήχτηκε από τον Πέτρο Ρούσσο)


Στις 30 και 31 Γενάρη του 1949 συνήλθε στο Γράμμο η 5η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ. Πρόκειται για ένα από τα πιο πολυζητημένα κομματικά σώματα της περιόδου του εμφυλίου πολέμου. Στη συνεδρίαση πήραν μέρος 26 τακτικά και αναπληρωματικά μέλη της Κεντρικής Επιτροπής, καθώς και μέλη της Κεντρικής Επιτροπής Ελέγχου. Η Ολομέλεια συζήτησε και πήρε αποφάσεις στα παρακάτω θέματα:

- "Η Ελλάδα στο δρόμο προς τη νίκη. Μπροστά στην αποφασιστική καμπή", με εισηγητή τον Ν. Ζαχαριάδη.

- "Η δεξιά οπορτουνιστική παρέκκλιση μέσα στο ΚΚΕ", με εισηγητή τον Δ. Βλαντά.

- Αλλαγές στη σύνθεση της ΚΕ.

- Εκλογή ΠΓ της ΚΕ.

Ακόμη η Ολομέλεια ενέκρινε την απόφαση της 28ης Αυγούστου 1948, του ΠΓ, που αφορούσε τη δημιουργία Πολεμικού Συμβουλίου για τη διεύθυνση του ΔΣΕ και των πολεμικών επιχειρήσεων. Τέλος, αποφασίστηκε να γίνει ανασχηματισμός της Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης (ΠΔΚ).

Ολες οι αποφάσεις της Ολομέλειας πάρθηκαν ομόφωνα.

Αλλαγές στα κομματικά και άλλα όργανα

Η Ολομέλεια εξέλεξε σε τακτικά μέλη της ΚΕ τους Γιώργη Βοντίτσιο - Γούσια, Κώστα Καραγιώργη, Βαγγέλη Βασβανά, Βασίλη Κοτσάβρα και Κώστα Κολιγιάννη, που μέχρι τότε ήταν αναπληρωματικά. Επίσης προσέλαβε σαν αναπληρωματικά μέλη της ΚΕ τον Χαρίλαο Φλωράκη και τον Στέφανο Γκιουζέλη.

Η Ολομέλεια προχώρησε, επίσης, σε ορισμένες καθαιρέσεις και διαγραφές μελών της. Συγκεκριμένα: Καθαίρεσε τον Ν. Ρουμελιώτη από αναπληρωματικό μέλος της ΚΕ και τον διέγραψε από μέλος του Κόμματος σαν λιποτάκτη του κομμουνιστικού αγώνα. Ακόμη, καθαίρεσε από τακτικά μέλη της ΚΕ τους Θανάση Χατζή και Μήτσο Βατουσιανό και από αναπληρωματικά τους Μιχάλη Τσάντη και Φώκο Βέτα. Τέλος, απάλλαξε από τα καθήκοντά της την Χρύσα Χατζηβασιλείου επειδή ήταν βαριά άρρωστη.

Στο πλαίσιο των αλλαγών στη σύνθεση της ΚΕ εντάσσεται και η απόφαση της Ολομέλειας να καθαιρέσει από μέλος του ΠΓ και της ΚΕ - και να διαγράψει από μέλος του Κόμματος - τον Μ. Βαφειάδη. Το θέμα του Βαφειάδη εξετάστηκε ως ξεχωριστό ζήτημα στη συνεδρίαση και θα αναφερθούμε παρακάτω σ' αυτό αναλυτικότερα.

Το νέο ΠΓ της ΚΕ που εξέλεξε η 5η Ολομέλεια ήταν:

Τακτικά μέλη: Ν. Ζαχαριάδης, Γ. Ιωαννίδης, Μ. Παρτσαλίδης, Β. Μπαρτζιώτας, Δ. Βλαντάς.

Αναπληρωματικά μέλη: Λ. Στρίγκος, Π. Ρούσος, Γ. Βοντίτσιος - Γούσιας.

Το Πολεμικό Συμβούλιο αποτέλεσαν οι: Ν. Ζαχαριάδης ως πρόεδρος, Γ. Ιωαννίδης, Β. Μπαρτζιώτας, Δ. Βλαντάς, Γ. Βοντίτσιος - Γούσιας, Κ. Καραγιώργης, Γ. Ερυθριάδης (Πετρής), Κ. Κολιγιάννης (Αρβανίτης), Στ. Γκιουζέλης.

Σε ό,τι αφορά στον ανασχηματισμό της Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης η Ολομέλεια αποφάσισε: Να συμμετέχει σ' αυτή και το Αγροτικό Κόμμα Ελλάδας (ΑΚΕ) και να του δοθούν τα υπουργεία Γεωργίας και Επισιτισμού. Επίσης να δοθεί ένα υπουργείο στο ΝΟΦ (Λαϊκό Απελευθερωτικό Μέτωπο των Σλαβομακεδόνων που συμμετείχε στο ΔΣΕ). Πρόεδρος της ΠΔΚ αποφασίστηκε να αναλάβει ο Μ. Παρτσαλίδης, εφόσον γινόταν δυνατή η έξοδός του στο βουνό, και σε αντίθετη περίπτωση ο Γ. Ιωαννίδης. Επίσης το υπουργείο Στρατιωτικών ανατέθηκε στον Μ. Βλαντά.

(Για όλες αυτές τις αποφάσεις βλέπε: "Επίσημα Κείμενα ΚΚΕ", τόμος 6ος, σελ. 342 - 347 και "Δοκίμιο Ιστορίας του ΚΚΕ", τόμος Α`, σελ. 606).

Η Πολιτική Απόφαση

Η 5η Ολομέλεια συζήτησε πάνω στο πρώτο θέμα της ημερήσιας διάταξης και κατέληξε σε Πολιτική Απόφαση, η οποία και δημοσιεύτηκε στο περιοδικό "Δημοκρατικός Στρατός", τεύχος 2, Φλεβάρης 1949 (Βλέπε: "Δημοκρατικός Στρατός", έκδοση "Ριζοσπάστης" 1996, τόμος Β`, τεύχος 2, σελ. 3-17 και "Επίσημα Κείμενα ΚΚΕ", τόμος 6ος, σελ. 325-340). Στην πολιτική αυτή απόφαση εκφράζεται μια υπεραισιόδοξη, θα λέγαμε, εκτίμηση της κατάστασης στην Ελλάδα και των δυνατοτήτων του κινήματος, καθώς και μια υπερτίμηση των επιτυχιών, που είχε σημειώσει ο ΔΣΕ.

"Ο Μοναρχοφασισμός - σημειώνεται στο κείμενο της απόφασης - μπαίνει στα 1949 παραδέρνοντας μέσα στην ολόπλευρη κρίση του, οικονομική, στρατιωτική, πολιτική, ηθική, που σήμερα εκδηλώνεται με περισσότερη ένταση και οξύτητα παρά πριν". ("Επίσημα Κείμενα", στο ίδιο, σελ. 328). Και η απόφαση διαπίστωνε: "Τη σημερινή κατάσταση στην Ελλάδα τη χαρακτηρίζει μια σημαντική αλλαγή στο συσχετισμό δυνάμεων προς όφελος του λαϊκοδημοκρατικού στρατοπέδου και του ΔΣΕ. Σε αντίθεση με τις αρχές του 1948, όπου είχαμε μια σχετική ισορροπία δυνάμεων, μέσα στο 1948 ο ΔΣΕ μείωσε εξαντλητικά την πολεμική προσπάθεια και εξασθένισε σοβαρά τη δύναμη του αντιπάλου, ματαιώνοντας όλες τις στρατηγικές επιδιώξεις του. Ο μοναρχοφασισμός ύστερα απ' τις αποτυχίες του έπαθε τέτοιον ηθικό αποσυνθετικό κλονισμό ώστε μπορούμε τώρα να 'χουμε την προοπτική ότι απ' την πλευρά του ηθικού του στρατού του μέσα στα 1949 δε θα 'ναι σε θέση να μας αντιπαρατάξει στρατό ανάλογο και ισάξιο μ' αυτόν που είχε στα 1948, αν και απ' την πλευρά του υλικού και των μέσων οι Αμερικάνοι θα τον εφοδιάσουν καλύτερα και πιο πλούσια απ' ό,τι πέρυσι... Σήμερα ο μοναρχοφασισμός περνά μια ολόπλευρη κρίση. Η ζωή έδειξε ότι δεν μπορεί να νικήσει τον ΔΣΕ". (στο ίδιο, σελ. 334).

Σε ό,τι αφορά τις επιτυχίες του ΔΣΕ η απόφαση εκτιμούσε: "Ο ΔΣΕ έγινε πιο γερός και εμπειροπόλεμος σε στελέχη και μαχητές. Κρατά τώρα παντού την πρωτοβουλία. Προώθησε τις θέσεις του και είναι έτοιμος για καινούριες μάχες και νίκες. Ο ΔΣΕ χτυπά σήμερα και καταλαμβάνει τις πόλεις που κατέχει ο εχθρός, όπως έγινε στην Καρδίτσα, στη Νάουσα, στο Καρπενήσι." (στο ίδιο, σελ. 330).

Στα πλαίσια αυτού του πνεύματος η Ολομέλεια έθεσε μια σειρά καθήκοντα για το κίνημα και το ΔΣΕ. Σε ό,τι αφορά τον στρατιωτικοπολεμικό τομέα τα καθήκοντα που τέθηκαν έχουν ως εξής:

"α. Μέσα από αδιάκοπα χτυπήματα σε όλη τη χώρα να εμποδίσουμε και να παραλύσουμε στο ανώτατο δυνατό σημείο τις προετοιμασίες του εχθρού για το 1949.

β. Να στερεώσουμε και να επεκτείνουμε τις λεύτερες περιοχές στη ΒΔ Ελλάδα καταχτώντας και αστικά κέντρα.

γ. Η Θεσσαλία και η Ρούμελη έχουν αποστολή με την αποφασιστική πολεμική δράση τους να προκαλέσουν και να εξαντλήσουν όσο είναι δυνατό στο δικό τους χώρο την εκστρατεία του εχθρού στο 1949 και να δημιουργήσουν στο χώρο τους μια πλατιά λεύτερη περιοχή γύρω στον κορμό της Κεντρικής Πίνδου. δ. Η Πελοπόννησος πρέπει να τσακίσει την εκστρατεία του εχθρού και ν' αναπτύξει τόσο τις δυνάμεις της και τα χτυπήματά της, ώστε να δημιουργήσει ένα πραγματικό δεύτερο μέτωπο στα νώτα του εχθρού, που θα του ανατρέψει τα στρατηγικά του σχέδια και θα του θολώσει τη στρατηγική προοπτική του.

ε. Η 6η και η 7η Μεραρχίες για κύρια αποστολή τους έχουν να δυναμώνουν συνεχώς τα χτυπήματά τους ενάντια στον εχθρό, αυξάνοντας προοδευτικά και αδιάκοπα την πίεση ενάντια στη Θεσσαλονίκη.

Το αποτέλεσμα της σχεδιασμένης και συγχρονισμένης αυτής επίδοσης του ΔΣΕ σ' όλη τη χώρα πρέπει να 'ναι να κερδίσουμε μέσα στα 1949 εμείς την καμπή στην εσωτερική μας εξέλιξη" (στο ίδιο, σελ. 336).

Τα παραπάνω, βέβαια, καθήκοντα αποδείχτηκαν ανεδαφικά. Και πολύ περισσότερο, τα όσα ανατίθονταν στην 3η Μεραρχία Πελοποννήσου του ΔΣΕ, τη στιγμή που ο αντίπαλος την είχε ουσιαστικά συντρίψει και τα υπολείμματά της, μόνο για την επιβίωσή τους μπορούσαν να αγωνίζονται ή για έναν ηρωικό και με το ντουφέκι στο χέρι θάνατο.





Τρομοκρατία χωρίς όρια 60

Τρομοκρατία χωρίς όρια





Μετά την τακτική ήττα του κυβερνητικού στρατού στο Βίτσι και μπροστά στον κίνδυνο αντιστροφής της κατάστασης σε βάρος του, το στρατόπεδο της αντίδρασης προχώρησε σε μια σειρά μέτρα αναδιοργάνωσης και αναδιάταξης των δυνάμεών του. Κύριο στοιχείο αυτής της αναδιάταξης - αναδιοργάνωσης ήταν η ένταση της τρομοκρατίας, τόσο μέσα στις τάξεις των κυβερνητικών στρατιωτικών δυνάμεων όσο και στις τάξεις του πληθυσμού της χώρας. Ηδη έχουμε αναφέρει ότι για την ανόρθωση του ηθικού του στρατού οργανώθηκαν έκτακτα στρατοδικεία και πραγματοποιήθηκαν εκτελέσεις φαντάρων, υπαξιωματικών και αξιωματικών. Ακόμη εφαρμόστηκε σε μεγάλη έκταση το μέτρο της δίωξης των στρατιωτικών από την ενεργό δράση, επειδή θεωρήθηκαν υπεύθυνοι των αποτυχιών, του ξηλώματός τους από τις θέσεις που κατείχαν ή της μετάθεσής τους σε άλλες μονάδες απ' αυτές που διοικούσαν. Στη σφαίρα των μέτρων της στρατιωτικής ανασυγκρότησης - αναδιάταξης εντάσσεται και η ανάδειξη του Α. Παπάγου στη θέση του αρχιστρατήγου, με δικτατορικές ουσιαστικά εξουσίες. Ο Παπάγος ανέλαβε αυτά τα καθήκοντα στις 19/1/1949 και όπως γράφει ο στρατηγός Θ. Πετζόπουλος "ουδέποτε εις το παρελθόν Ελλην στρατιωτικός ηγέτης ή άλλος οιασδήποτε χώρας Δημοκρατικής έλαβε τοιούτα δικαιώματα" (Θ. Πετζόπουλος: "1941 - 1950 Τραγική Πορεία", σελ. 212). Με την ανάληψη των καθηκόντων του ο Παπάγος προώθησε στην ανώτατη στρατιωτική ηγεσία έμπιστούς του και φυσικά έμπιστους της Αμερικανικής Στρατιωτικής Αποστολής.

Στις πόλεις και στην ύπαιθρο της χώρας η αντίδραση εξαπόλυσε κύμα τρομοκρατίας. Οι μαζικές συλλήψεις έδιναν κι έπαιρναν, εφαρμόστηκαν βασανιστήρια, επιταχύνθηκε η διαδικασία εκτέλεσης δεσμωτών αγωνιστών, απαγορεύτηκε η φιλοξενία προσώπων στα σπίτια χωρίς προηγουμένως να έχει λάβει γνώση η Ασφάλεια. Σε περίπτωση δε παραβάσεων τόσο ο φιλοξενούμενος όσο και ο οικοδεσπότης αντιμετώπιζαν, το ελάχιστο, κίνδυνο φυλάκισης. Στόχος αυτού του τρομοκρατικού οργίου ήταν η πλήρη εκκαθάριση των μετόπισθεν του κυβερνητικού στρατού, ώστε να μην υπάρχει η παραμικρή δυνατότητα ενίσχυσης του ΔΣΕ, είτε με μαζικούς αγώνες - έστω και μικρούς - είτε με την έξοδο λαϊκών αγωνιστών στο βουνό. Χαρακτηριστικό παράδειγμα του τι σήμαινε αυτή η τρομοκρατία είναι τα όσα συνέβησαν στην Πελοπόννησο το Δεκέμβρη του 1948 μέχρι τέλη Γενάρη του '49.



Εκστρατεία συκοφάντησης και φανατισμού

Μια μικρή εικόνα του κλίματος των διώξεων και του αντικομμουνιστικού μένους, όπως εκφράστηκε στον Τύπο της εποχής


"Οταν ο κλέφτης, ο βιαστής, ο κακοποιός πεταχθεί έξω και κλείσει η πόρτα, μαζεύεται η οικογένεια ακόμη λαχανιασμένη από την πάλην μέσα εις το αναστατωμένον δωμάτιον και συζητεί διά το πώς έγινε το κακό, το ποιος φταίει, το πώς θα προφυλαχθεί εις το μέλλον και πώς θα επισκευάση τας ζημίας. Τώρα που έκλεισε η πόρτα του Γράμμου και εντός ολίγου θα ασφαλισθεί από όλες τις πλευρές το σπίτι, η ελληνική οικογένεια χωρίς κλέφτες και βιαστάς θα συγκεντρωθεί και θα συζητήσει πώς έγινε το κακό, ποιος φταίει και ποιος θα προφυλαχθεί...". Με αυτά τα λόγια, σχολίαζε από τις στήλες της εφημερίδας "Καθημερινή" στις 2 Σεπτέμβρη του 1948, ο Κ. Τσάτσος, την πολιτική κατάσταση στην Ελλάδα, αποκαλώντας "κλέφτες και βιαστάς" τους μαχητές του ΔΣΕ. Τις επόμενες μέρες ακολουθούν πρωτοσέλιδα άρθρα "γνώμης" διπλωματικών ακολούθων της αμερικάνικης και βρετανικής πρεσβείας σχετικά με τη διεθνή κατάσταση, το "ρωσικό επεκτατισμό" και τη "συμβουλή" να μην εμπλακεί άλλο η Ελλάδα σε αυτήν την κατάσταση, ξεκαθαρίζοντας την εσωτερική της κατάσταση. Χαρακτηριστικά προοίμια του αντικομμουνιστικού μένους και της έντασης των διώξεων, που επακολούθησε τους επόμενους μήνες, μετά τον Γράμμο...

Αρθρογραφία συκοφάντησης και τρομοκρατίας


Η "Καθημερινή", βέβαια, έχει πάρει, από την πρώτη στιγμή, ξεκάθαρη εμπρηστική και αντικομμουνιστική θέση. Στις 30 Απρίλη 1946, ο διευθυντής και αρθρογράφος της εφημερίδας Γ. Α. Β. (Γεώργιος Βλάχος) έγραφε: "Η κυβέρνησις του Λαϊκού Κόμματος πολιτεύεται απέναντι του Κομμουνισμού, όπως περίπου επολιτεύθησαν αι προ αυτής μεταπολεμικαί Κυβερνήσεις. Κατά τούτο σφάλλει σπουδαίως (...). Η Κυβέρνησις η σημερινή μίαν μόνην μεγίστην και πανελλήνιον έλαβε εντολήν: Να κτυπήση κατακέφαλα τον Κομμουνισμόν. Με ό,τι μπορεί, όπως μπορεί (...). Εχει όλα τα μέσα διά να κτυπήσει αλύπητα τον κομμουνισμόν ως κακήν, ύποπτον, και επαναστατικήν οργάνωσιν, από ξένους κυβερνωμένην, αντεθνικήν (...). Μέγα λάθος είναι να νομίζωμεν ότι οι διευθύνοντες τον κομμουνισμόν (...) είναι Ελληνες (...) και ότι άμα τους φερθώμεν καλά δε θα μας κόψουν τον σβέρκον (...). Και χθες:... Χθες εδόθη η άδεια να εορτασθή με προκηρύξεις πάλιν και συγκεντρώσεις και λαοκρατικά τραγούδια και ίσως με αίμα η κομμουνιστική των Πρωτομαγιά (...). Δεν πάμε καλά, διότι δεν έχομεν εννοήσει ότι ο Κομμουνισμός είναι ένα είδος τέρατος με σώμα και κεφαλή και ότι θέλει κτύπημα εις την κεφαλήν και εις το σώμα του θεραπείαν. Δασκάλους, σχολεία και εθνικούς οδηγούς για τα παραπλανημένα παιδιά, δουλειά και ψωμιά για τους εργάτες, ζώα, σπόρους και άροτρα για την αγροτιά και εντάλματα συλλήψεως (...) διά την Ηγεσίαν...".

Ο ίδιος, στις 4 Γενάρη του 1948, παρατηρούσε και... συμβούλευε: "... Για να κερδίσει τον πόλεμον αυτόν (το Κράτος) πρέπει ήσυχα ήσυχα να εκκαθαρίση το εσωτερικόν, τα μετόπισθεν του στρατού μας, από το πλήθος των ανθρώπων, που είτε από συμφέρον, είτε από αμάθειαν, είτε από φανατισμόν, είτε από βλακείαν, συνεργάζονται με τον εχθρόν. Διά το έργον του τούτο δεν έχει ανάγκην το Κράτος (...) ούτε καν να χύση το δικό του ή των εχθρών του το αίμα. Εχει μόνον ανάγκην οργάνων της Δημοσίας Τάξεως εμπίστων και ασφαλών που θα κτυπούν εδώ κι εκεί μερικές πόρτες κατά τις τρεις το πρωί: Νησιά, δόξα τω Θεώ, έχει το Κράτος...". Ενώ στις 6 Γενάρη του ίδιου χρόνου, δυο απλές ειδήσεις φανερώνουν πολύ περισσότερα απ' όσα φαίνονται πως γράφουν. Η πρώτη: "Κυβερνητικό ανακοινωθέν: "Η κυβέρνησις είναι ευτυχής ν' αναγγείλη ότι ο κ. Γκρίσγουολντ (αρχηγός της εν Ελλάδι αμερικανικής αποστολής) εδέχθη σήμερον την αίτησιν της Ελληνικής Κυβερνήσεως διά την αύξησιν του αριθμού των ταγμάτων εθνοφρουράς εις 100 και διά τη μόνιμον αύξησιν του ελληνικού εθνικού στρατού κατά 12.000 άνδρας...". Και η δεύτερη: "Ο υπουργός Παιδείας κ. Παπαδήμος διέταξεν ανακρίσεις διά τα δημιουργηθέντα κατά την πρωτοχρονιάτικην εορτήν της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών έκτροπα, όταν κάποιος εφώναξε κατά το κόψιμο της Βασιλόπιτας: "Να ζήσουν τα ψηλά βουνά"... υπονοών τους δρώντας κατά του έθνους ΕΑΜοσλάβους του Μάρκου".

Από τα τέλη του 1948, τα "πύρινα" άρθρα κατασυκοφάντησης των κομμουνιστών και των μαχητών του ΔΣΕ, γίνονται καθημερινή πραγματικότητα, ενώ πάμπολλα ήταν τα πρωτοσέλιδα άρθρα της εφημερίδας, όπου διατρανώνεται ο ρόλος της βασιλείας και του τότε βασιλιά, ως "αντίπαλος, αντίβαρος, καταλύτης του κομμουνισμού". Στις 9 Ιανουαρίου 1949, προβάλλεται μια είδηση από την Ιταλία με τίτλο: "Η Ιταλική κυβέρνησις απηγόρευσεν εκδηλώσεις και εράνους του ΚΚΙ υπέρ των ληστών του Μάρκου - Ενημερώθη ο Τερατσίνι (σημ. "Ρ": Ιταλός κομμουνιστής βουλευτής και πρόεδρος τότε της ιταλικής Βουλής". Ενδεικτικό πάντως των πιέσεων που ασκούνταν, για να προχωρήσει ακόμα περισσότερο το "ξεκαθάρισμα", είναι το πρωτοσέλιδο σχόλιο που δημοσιεύεται στις 16 Γενάρη του 1949 με την υπογραφή "Ε": "Σκέπτομαι αυτήν τη δήθεν μαθηματική κουβέντα που ξεπετιέται κάθε τόσο από τα τηλεγραφήματα και τις ανταποκρίσεις που ασχολούνται με την ελληνική κατάστασιν: "Τόσος στρατός, τόσοι συμμορίται. Τόσοι παραπάνω οι πρώτοι από τους δεύτερους. Πώς συμβαίνει να μην αρπάζουνε οι πρώτοι τους δεύτερους από τον γιακά να τελειώνουμε...". Στις 30 Γενάρη του 1949, η "Καθημερινή" καλούσε τους μαχητές του ΔΣΕ "να ανομολογήσουν - όσοι τυχόν είναι ιδεολόγοι - την πλάνην τους και να καταθέσουν όχι προ των αντιπάλων τους, αλλά εις τον άγιον βωμόν της πατρίδος τα όπλα"....

Ανατριχιαστικές ανταποκρίσεις

Οι εκκαθαριστικές επιχειρήσεις εναντίον των κομμουνιστών στην περιοχή της Πελοποννήσου, τους πρώτους μήνες του 1949, παρακολουθήθηκαν βήμα προς βήμα από την εφημερίδα "Καθημερινή" και τον πολεμικό απεσταλμένο της Ν. Καλημέρη. Τον Γενάρη, από τις στήλες της εφημερίδας, ο στρατιωτικός διοικητής της Πελοποννήσου υποστράτηγος Πεντζόπουλος και ο αρχηγός Χωροφυλακής Ταξίαρχος Τσάταλος, δήλωναν ότι "είναι απόφασις της στρατιωτικής ηγεσίας διά τη σύντομον και οριστικήν εκκαθάριση της Πελοποννήσου. Αντί πάσης θυσίας θα επιτευχθεί το επιδιωκόμενον αποτέλεσμα". Ενδεικτικές του τι συνέβη εκείνη την περίοδο στην Πελοπόννησο, του μεγέθους των διώξεων, είναι οι ανταποκρίσεις της "Καθημερινής":

5 Γενάρη: "Εις την περιοχήν Τρικάλων Κορινθίας, εφονεύθησαν οι αρχισυμμορίται Πέππας και Ματσούκας". "Ιδιωτικαί πληροφορίαι θεωρούμεναι αξιόπισται (!) αναφέρουν ότι συμμορίται συλλαμβάνουν ομήρους εκ διαφόρων χωρίων κατά προτίμησιν τους προύχοντας και τους κοινωνικούς παράγοντας".

9 Γενάρη: "Η ταξιαρχία Πρεκεζέ (σ.σ. τμήμα του ΔΣΕ) διαφυγούσα από τα κρησφύγετα του Πάρνωνος ευρίσκεται κάπου "λείχουσα τας πληγάς της". Χωρίς όμως με αυτό να πρόκειται να αποφύγει την εξόντωσιν, διότι ως χαρακτηριστικώς ετόνισε σήμερον ανώτερος αξιωματικός του στρατού "ο μύλος που αλέθει αργά βγάζει πολύ ψιλό αλεύρι"".

20 Γενάρη: "Εκτός των άλλων παραδειγμάτων αναφέρεται χαρακτηριστικώς το γεγονός του φόνου του αρχισυμμορίτου Γιάννη Γιαννίτσα ή Καπετάν Μπάμπη, όπου ούτος μετέβη διά να συνεννοηθεί με τον αυτοαμυνίτην του χωρίου Δημήτριον Παπαδόπουλον ή Μητσόχαρον. Ο τελευταίος παρέσυρε τον Γιαννίτσα εις την ταβέρναν, όπου τον εφόνευσε και αφού απέκοψε την κεφαλή του την παρέδωσε σήμερον την πρωίαν μετά του αυτομάτου του εις στρατιωτικόν τμήμα"...

22 Γενάρη: "Τμήματα ΛΟΚ κατ' εξερέυνησιν εις την περιοχήν Ζήριας, συνεπλάκησαν με ομάδα συμμοριτών, με αποτέλεσμα τον φόνον 4 συμμοριτών και μίας συμμορίτισσας".



Οι εκκαθαριστικές επιχειρήσεις στην Πελοπόννησο

Οι εκκαθαριστικές επιχειρήσεις του κυβερνητικού στρατού στην Πελοπόννησο άρχισαν στις 5/12/1948 - με τη μετακίνηση στρατευμάτων στην περιοχή - και ουσιαστικά ολοκληρώθηκαν στις 30/1/1949. Πριν την έναρξη της επιχείρησης, υπήρχαν στην περιοχή η 72η Ταξιαρχία, 14 Τάγματα ελαφρού πεζικού, 3 Τάγματα Χωροφυλακής, δύο Μοίρες ΛΟΚ, ένα Σύνταγμα αναγνωρίσεως (θωρακισμένα), μια Πυροβολαρχία και φυσικά οι παρακρατικές δυνάμεις. Για την πραγματοποίηση της επιχείρησης, μεταφέρθηκαν από το Βίτσι η 9η Μεραρχία, δύο Μοίρες ΛΟΚ, ένα Σύνταγμα Πεδινού και μια Μοίρα Ορειβατικού Πυροβολικού, ένας Λόχος Μηχανικού. Επίσης επιστρατεύτηκαν μια Μοίρα Στόλου (αντιτορπιλικά και αρματαγωγά και δύναμη Αεροπορίας. Ουσιαστικά, γίνεται λόγος για δυνάμεις που κυμαίνονταν, συνολικά, γύρω στις 40 χιλιάδες άνδρες. Απέναντι σ' αυτές τις δυνάμεις, ο ΔΣΕ είχε να αντιτάξει την 3η Μεραρχία του με διοικητή τον Στ. Γκιουζέλη και δύναμη μαχητών περί τις 3.500. Κι αν λάβει κανείς υπόψη του ότι αυτοί οι αγωνιστές δεν είχαν σύνδεση με τις υπόλοιπες δυνάμεις του ΔΣΕ στην Ελλάδα και ότι ο ανεφοδιασμός τους γινόταν από τη θάλασσα, γίνεται αντιληπτή η τραγικότητα της κατάστασής τους.

Το σχέδιο εκκαθάρισης της Πελοποννήσου που εφάρμοσε ο κυβερνητικός στρατός πήρε την επωνυμία "Περιστερά". Ομως, μόνο περιστερά δεν ήταν. Τη διεύθυνση της επιχείρησης ανέλαβε ο στρατηγός Τσακαλώτος και τη στρατιωτική διοίκηση είχε ο στρατηγός Θ. Πετζόπουλος, τον οποίο ο λαός, για τα όργια τρομοκρατίας που διέπραξε, πολύ ορθά αποκαλούσε "Ιμπραΐμ".

Εντείνεται η μαζική βία

Πρώτη ενέργεια της επιχείρησης "Περιστερά" ήταν η πλήρη απομόνωση της Πελοποννήσου από την υπόλοιπη Ελλάδα. Κανείς δεν μπορούσε να μπει ή να βγει από την περιοχή της, χωρίς την άδεια της Αστυνομίας και των στρατιωτικών δυνάμεων. Η θαλάσσια περιοχή ελεγχόταν από το στόλο, ούτως ώστε να εμποδιστεί ο ανεφοδιασμός των ανταρτών και στα λιμάνια γινόταν εξονυχιστικός έλεγχος των ταξιδιωτών και των φορτίων των καραβιών. Δίπλα σ' αυτά τα μέτρα, προστέθηκαν και οι αδίστακτες μαζικές συλλήψεις πληθυσμού, που θεωρούνταν ύποπτος ότι συμπαθούσε ή βοηθούσε τις δυνάμεις του ΔΣΕ. Η σκληρότητα αυτών των μέτρων απεικονίζεται ανάγλυφα στις διαταγές που εξέδωσε ο στρατηγός Πετζόπουλος προς τις μονάδες στρατού που διοικούσε. Συγκεκριμένα, σε διαταγή του στις 18/12/1948 ανέφερε:

"Προβείτε προκαταρκτικάς ενεργείας, ώστε την 27 - 12 - 48 συλληφθώσι ταυτοχρόνως εκ των αστικών κέντρων απάσης υμών περιοχής εν συνεννοήσει μετά των κατά τόπους στρατιωτικών αρχών, άπαντες ιδιώται κομμουνισταί, ανεξαρτήτως εάν θεωρούνται ύποπτοι ή ου και ανεξαρτήτως επαγγέλματος (δημόσιοι υπάλληλοι, επιστήμονες). Εφιστώ την προσοχή σας επί γεγονότος ότι είθισται συλλαμβάνονται εργάται ή μικροεπαγγελματίαι και παραμένωσι ελεύθεροι οι πλέον επικίνδυνοι οι επιστήμονες και άλλοι. Ουδεμίαν τοιαύτην εξαίρεσιν θα ανεχθώ. Τουναντίον, συλλήψεις ενεργηθώσιν από τους πλέον επικινδύνους τούτους μέχρι τελευταίου κομμουνιστού".

Στις 28/12/1948 ο νέος Ιμπραΐμ της Πελοποννήσου τηλεγραφούσε στην Καλαμάτα και στην Πάτρα:

"Σύνολον συλληφθέντων εντός πόλεως ΚΑΛΑΜΩΝ απαράδεκτον. Φαίνεται δε με αντελήφθητε. Επαναλαμβάνω ουδείς κομμουνιστής δέον παραμείνη ελεύθερος ΚΑΛΑΜΑΣ, ένθα σοβαρωτέρα κομμουνιστική εστία ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ. Δέον αντιληφθήτε ότι αστικά κέντρα δέον εκκαθαρισθώσι απολύτως από κομμουνιστικόν μίασμα. Διά κομμουνιστάς διαμένοντας αστικά κέντρα ουδείς οίκτος. Συλλήψεις συνεχισθώσι".

"Ανακοινώσατε αστυνομικόν διευθυντήν Πατρών κάτωθι διαταγήν μου. Αναφερθείς αριθμός συλληφθέντων εν Πάτραις 63 προξενεί αλγεινήν εντύπωσιν και τον θεωρώ απαράδεκτον. Φαίνεται ότι οι αρμόδιοι και υπεύθυνοι δεν αντελήφθησαν ότι εκκαθάρισις αστικών κέντρων και γενικώς μετόπισθεν στρατού από κομμουνιστικά στοιχεία αποτελεί ύψιστον εθνικόν καθήκον και ανάγκην...". (Βλέπε: Θ. Πετζόπουλου: "1941 - 1950 Τραγική πορεία", σελ. 204 και 206 - 207. Επίσης: Σ. Γρηγοριάδη: "Ιστορία της Σύγχρονης Ελλάδας", τόμος 3ος, σελ. 345 - 346).

Στο ερώτημα ποιοι ήταν αυτοί που συλλαμβάνονταν δεν είναι δύσκολο να δοθεί η απάντηση. Οι αρχές κάτω από τέτοιου είδους διαταγές δεν πολυσκοτίζονταν για το ποιους θα έβαζαν στο χέρι. Προχωρούσαν αδιακρίτως σε συλλήψεις, αρκεί να είχαν υπόνοιες ότι ο υποψήφιος προς σύλληψη δεν τους έμοιαζε και τόσο εθνικόφρονας. Ετσι, μαζί με τους κομμουνιστές, αριστερούς και προοδευτικούς πολίτες, τα κρατητήρια γέμισαν και από δεξιούς, συντηρητικούς και βασιλόφρονες, οι οποίοι δεν είχαν επιδείξει κάποια ιδιαίτερη αντικομμουνιστική δραστηριότητα για να μπορούν να τους ξεχωρίσουν τα στρατιωτικά και αστυνομικά όργανα.

Από τα στοιχεία που υπάρχουν γίνεται λόγος για 4.500 συλληφθέντες, οι οποίοι χωρίστηκαν σε δύο κατηγορίες. Οσοι θεωρήθηκαν ιδιαίτερα επικίνδυνοι - περί τους 2.500 - φορτώθηκαν σε αρματαγωγά και στάλθηκαν στη Μακρόνησο και το Τρίκκερι. Οι άλλοι κλείστηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης.

Σκηνές ιλαροτραγωδίας

Οι συλλήψεις συντηρητικών πολιτών, όπως ήταν επόμενο, προξένησαν αντιδράσεις που πολύ γρήγορα έφτασαν ως την Αθήνα. Ετσι, κινήθηκαν πολιτικοί και άλλοι παράγοντες για να σώσουν ανθρώπους που κινδύνευαν να χαθούν - ή, το λιγότερο, να υποστούν συνέπειες χωρίς λόγο - μέσα σ' αυτήν την ξέφρενη παραζάλη του αντικομμουνισμού. Να πώς περιγράφει αυτή την ιλαροτραγωδία ο στρατηγός Θρ. Τσακαλώτος: "Ως ήτο επόμενον, η πληροφορία των συλλήψεων μετεδόθη αμέσως εις Αθήνας και οι πολιτικοί παράγοντες εκινητοποιήθησαν προς πάσας τας κατευθύνσεις να ματαιώσουν τας συλλήψεις. Τα τηλέφωνα του Στρατηγείου του Σώματος Στρατού ήρχισαν να κωδωνίζουν συνεχώς. Το Αρχηγείον Χωροφυλακής εζήτη να αποκεφαλίση τον επιθεωρητήν Χωροφυλακής, το ΓΕΣ εζήτη τον λόγον πώς και διατί ανελήφθη αυτή η πρωτοβουλία, άνευ υπολογισμού των συνεπειών κλπ., διάφοροι παράγοντες των κομματαρχών πασάδων της Πελοποννήσου είχον συγκεντρωθή εις την εξώπορταν του στρατοπέδου, κρατούντες καταλόγους συλληφθέντων προσώπων, φίλων των εν κυβερνήσει υπουργών και απαιτούντες την άμεσον απόλυσίν των. Το Επιτελείον του Σώματος και ειδικώς ο αρχηγός του Α` Κλάδου, συντ/ρχης τότε, Κετσέας Γρ., μη θέλων να επικοινωνήση τηλ/κώς με τον διοικητήν του Σώματος Στρατού, διά να αναφέρη τα συμβαίνοντα και να ζητήση διαταγάς και αφ' ετέρου αντιλαμβανόμενος ότι θα έπρεπε να τον απαλλάξη από τας πιέσεις που ασφαλώς θα υφίστατο εις Αθήνας, απεφάσισε να δημιουργήση κατάστασιν αδυναμίας επεμβάσεως εις οιονδήποτε μέχρις ότου αποπλεύσουν τα πλοία. ΠΡΟΣ ΤΟΥΤΟ ΔΙΕΤΑΞΕ ΤΗΝ ΑΠΟΚΟΠΗΝ ΤΩΝ ΤΗΛΕΦΩΝΙΚΩΝ ΓΡΑΜΜΩΝ ΜΕ ΤΑΣ ΑΘΗΝΑΣ ΩΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΠΑΓΟΡΕΥΣΙΝ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΩΣ ΕΙΣ ΤΗΝ ΕΞΩΠΟΡΤΑΝ ΤΟΥ ΣΤΡΑΤΗΓΕΙΟΥ ΕΙΣ ΑΠΟΣΤΑΣΙΝ 500 ΜΕΤΡΩΝ. Καθησύχασε τον επιθεωρητήν Χωροφυλακής, ο οποίος εφαίνετο στενοχωρημένος και διέταξε την εκτέλεσιν της αποφάσεώς μου, ήτοι την αναχώρησιν οπωσδήποτε των πλοίων προ του μεσονυχτίου και την αποστολήν σήματος αφίξεως εις Μακρόνησον... Το απόγευμα της επομένης, ελήφθη σήμα των πλοίων ότι έφτασαν εις Μακρόνησον και απεβίβασαν συλληφθέντας.

Διέταξε την αποκατάστασιν της τηλεφωνικής γραμμής και ανέφερε εις ΓΕΣ, δι' εκτάκτου δελτίου, τη σύλληψιν και μεταφοράν εις Μακρόνησον.

Το ΓΕΣ και οι εν Αθήναις πολιτικοί, μη γνωρίζοντες τη μεταφοράν εις Μακρόνησον, αλλά νομίζοντες ότι οι συλληφθέντες κρατούνται εις Πελοπόννησον, ήλπιζαν ότι θα επιτύγχανον την απόλυσίν των. Οταν επληροφορήθησαν ότι είχον ήδη μεταφερθή εις Μακρόνησον, εξέσπασαν εις εντόνους διαμαρτυρίας, αλλά ήτο πλέον αργά, διότι ουδείς ετόλμα, εν όψει των περιστάσεων και της πιέσεως των Αμερικάνων, να αναλάβη την ευθύνην της μεταφοράς των πάλιν εις Πελοπόννησον" (Θρ. Τσακαλώτος: "40 Χρόνια στρατιώτης της Ελλάδος", τόμος β`, σελ. 203 - 204).

Συντριβή των δυνάμεων του ΔΣΕ

Μέσα σε τέτοιες συνθήκες, με συντριπτικό συσχετισμό δυνάμεων εις βάρος του και χωρίς δυνατότητες ανεφοδιασμού του σε πυρομαχικά, ο ΔΣΕ στην Πελοπόννησο, παρά την ενεργητικότητα, το θάρρος και των ηρωισμό των μαχητών του, οδηγήθηκε εκ των πραγμάτων σε ήττα και συντριβή. Σ' αυτόν τον αγώνα έδωσαν τη ζωή τους πολλοί αγωνιστές και τα καλύτερα στελέχη του ΔΣΕ Πελοποννήσου. Ανάμεσά τους και ο Στ. Γκιουζέλης, ο οποίος στο τελευταίο, πριν τον θάνατό του, άρθρο που έστειλε στο περιοδικό "Δημοκρατικός Στρατός", με ημερομηνία 13/1/1949, γράφει ανάμεσα στα άλλα: "Η πείρα από την αντιμετώπιση 25 τώρα μέρες, της επιδρομής του εχθρού, δείχνει πως ο λαός του Μοριά με μαχητική του πρωτοπορία τον ΔΣ του θα φανούν αντάξιοι κληρονόμοι των ηρωικών παραδόσεων της κλεφτουριάς του '21 και θα συντρίψουν τις ορδές των νέων Μπρα`ϊμηδων του μοναρχοφασιμού" (βλέπε: "ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΟΣ ΣΤΡΑΤΟΣ", έκδοση "Ριζοσπάστης", 1996, τόμος Β`, σελ. 85 - 87).

Στις 29 Γενάρη του 1949, ο στρατηγός Τσακαλώτος παρέδιδε τη διοίκηση όλων των δυνάμεων της Πελοποννήσου στον στρατηγό Πετζόπουλο. Η παράδοση αυτή σήμαινε ότι για τον κυβερνητικό στρατό η εκκαθάριση της Πελοποννήσου από τους αντάρτες του Δημοκρατικού Στρατού ουσιαστικά είχε τελειώσει.

Η κατάληψη του Καρπενησιού 59

Η κατάληψη του Καρπενησιού




Αξιωματικοί και μαχητές του λόχου ασφάλειας της ΙΙ Μεραρχίας του Δημοκρατικού Στρατού στο ελεύθερο Καρπενήσι



1949: Ο διοικητής της Ι Μεραρχίας, Χαρίλαος Φλωράκης (Γιώτης), με τον αξιωματικό του ΔΣΕ Αλέκο Παπαγεωργίου, στο Καρπενήσι


Η επιχείρηση για την κατάληψη του Καρπενησιού - πρωτεύουσα της Ευρυτανίας - ξεκίνησε τη νύχτα 20 προς 21/1/1949 και ολοκληρώθηκε με επιτυχία μια μέρα μετά. Στην επιχείρηση πήραν μέρος η 1η Μεραρχία του ΔΣΕ με διοικητή τον Χ. Φλωράκη, η 2η Μεραρχία με διοικητή τον Γ. Αλεξάνδρου, η Σχολή Αξιωματικών του ΚΓΑΝΕ, ένα ανεξάρτητο τάγμα και μια διλοχία. Συνολική δηλαδή δύναμη περί τους 3.000 αντάρτες. Την επίθεση για την κατάληψη της πόλης ανέλαβε η 1η Μεραρχία, ενώ η 2η είχε ως αποστολή της την κάλυψη της επιχείρησης από την πλευρά του Αγρινίου και της Λαμίας. Τα τμήματα του ΔΣΕ έμειναν στην πόλη 18 ολόκληρες μέρες. Κατάφεραν να αποκομίσουν πολλά λάφυρα και να πραγματοποιήσουν αρκετές στρατολογίες νέων μαχητών. Πρέπει δε να σημειωθεί ότι στη διάρκεια των μαχών καταρρίφθηκε αεροπλάνο του αντιπάλου που πετούσε πάνω από την πόλη για έλεγχο της κατάστασης και σκοτώθηκε ο Αμερικανός στρατιωτικός που επέβαινε σ' αυτό, Εντνερ Σέλντεν. Για την επιτυχία της επιχείρησης η ηγεσία του ΔΣΕ τίμησε τους Χ. Φλωράκη και Γ. Αλεξάνδρου με το Παράσημο Πολεμικής Αξίας του Δημοκρατικού Στρατού.

Η αντεπίθεση του κυβερνητικού στρατού για την ανακατάληψη της πόλης άρχισε στις 29 Γενάρη με τις 45, 71 και 73 ταξιαρχίες της 15ης Μεραρχίας, τις Α` και Β` μοίρες ορεινών καταδρομών και το 39ο Σύνταγμα ελαφρού πεζικού. Ο ΔΣΕ έδωσε μάχες όχι γιατί ήθελε να διατηρήσει την πόλη υπό τον έλεγχό του, όσο για να φθείρει τις δυνάμεις του αντιπάλου του. Ετσι η ανακατάληψη της πόλης πραγματοποιήθηκε στις 8-2-1949. Να τι λέει για την κατάληψη του Καρπενησιού ο στρατηγός Θρ. Τσακαλώτος: "Οι συμμορίται προς αντιπερισπασμόν διά τη διαφαινόμενην επιτυχία της εκκαθαρίσεως Πελοποννήσου, η οποία θα ηλευθέρωνε σημαντικάς εθνικάς δυνάμεις, κατέβαλον πράγματι εντόνους προσπαθείας και εσημείωσαν εντυπωσιακάς επιτυχίας. Βάσις ενεργείας των είνε ο αιφνιδιασμός και η ακριβής πληροφορία. Διά σύντονων πορειών, κυρίως νυχτερινών, κατορθώνουν να συγκεντρωθούν πότε εις τη μίαν περιοχήν και πότε εις την άλλην, να προσβάλλουν με ισχυράς δυνάμεις και μετά το αποτέλεσμα να απομακρύνονται ταχέως από τους χώρους όπου ανέμενον ως βεβαία την άφιξιν των Εθνικών Στρατευμάτων. Εις τοιαύτας γενικότερας ενεργείας, οι Κ.Σ. (σημ. "Ρ": Εννοεί κομμουνιστοσυμμορίτες) λαμβάνουν εξαιρετικά μέτρα καλύψεως εκ των κατευθύνσεων, εκ των οποίων λόγω γνώσεως της διατάξεως των Εθνικών Δυνάμεων και της φύσεως των δρομολογίων, γνωρίζουν ότι θα κινηθούν αι Εθνικαί Δυνάμεις... Κλασσικόν παράδειγμα ενεργείας των συμμοριτών, είνε η επίθεσις και κατάληψις υπ' αυτών της πόλεως Καρπενησίου. Οι συμμορίται συγκέντρωσαν τας δυνάμεις των εις χώρους μη ελεγχόμενους υπό του Εθνικού Στρατού. Ησαν ακριβέστατα πληροφορημένοι επί της διατάξεως των δυνάμεων και του ηθικού των Εθνικών Μονάδων Καρπενησίου. Κατέλαβον εγκαίρως τη στενωπόν Τυμφρηστού - Αγίου Γεωργίου, από όπου διέρχεται η μοναδική οδός από Λαμίας, όπου υπάρχουσαι εφεδρείαι Εθνικών Δυνάμεων, γνωσταί εις τους Κ.Σ. θα σπεύσουν εις βοήθειαν. Μετά τα πραγματικώς ευφυέστατα ταύτα μέτρα, οι συμμορίται προσβάλλουν αιφνιδιαστικώς τη νύκτα 20-21 Ιανουαρίου, εξ όλων των πλευρών το Καρπενήσι". Στη συνέχεια αφού αναφέρεται στην κατάληψη της πόλης ο στρατηγός Τσακαλώτος συμπληρώνει: "Καθ' όλον τον μέχρι τότε αντισυμμοριακόν αγώνα, ήτο η πρώτη φορά, κατά την οποίαν οι συμμορίται διετήρουν επί τόσον χρονικόν διάστημα μίαν πόλιν και μάλιστα εις το κέντρο της χώρας". (Βλέπε: Θρ. Τσακαλώτος: "40 χρόνια στρατιώτης της Ελλάδος", τόμος β`, σελ. 222-223).

Μπροστά σε μια οχυρωμένη πόλη

Με αδρές γραμμές περιγράφει την κατάληψη του Καρπενησιού, ο Β. Αποστολόπουλος στο βιβλίο του: "Το χρονικό μιας εποποιίας - Ο ΔΣΕ στη Ρούμελη". Από τις σελίδες αυτού του βιβλίου και τις εικόνες του, που αναπαριστούν με γλαφυρότητα και ζωντάνια τη σοβαρή και σκληρή αυτή μάχη, αναδημοσιεύουμε ορισμένα αποσπάσματα:

"Το Καρπενήσι βρίσκεται στην καρδιά της ορεινής Ρούμελης. Εχει για προσκέφαλο το Βελούχι κι απλώνει τα πόδια του προς το ιστορικό Κεφαλόβρυσο, το δασωμένο Κώνισκο και την ειδυλλιακή ποταμιά.

Και καθώς ροβολάμε από το διάσελο του Αϊ - Θανάση, στην ξάστερη παγωμένη νύχτα, 20-21 του Γενάρη 1949, σαν να βλέπουμε το θεόρατο ίσκιο του Μάρκου Μπότσαρη να μας καλωσορίζει. Και σαν να μας δείχνει το κόκκινο σημάδι στο κεφάλι του πάνω από το δεξιό του μάτι, από αρβανίτικο βόλι, που τον έστειλε στην αθανασία στις 8-9 Αυγούστου 1823.

Στον αγώνα για την ελευθερία και την ανάσταση του γένους.

Ο ορίζοντας νοτιοανατολικά φράζεται από το πέτρινο τρίπτυχο των κορφών της Χελιδόνας και τους απάτητους γκρεμούς της άγριας Καλιακούδας. Και σαν πιασμένες απ' τα χέρια αυτών των βουνών, ράχες δασωμένες δένονται με τα ψηλά αντερείσματα του Βελουχιού χτίζοντας ένα τεράστιο πηγάδι, που στον πυθμένα του κοιμάται το Καρπενήσι. Ενας πέτρινος κόθρος πανύψηλος και δασωμένος και χωμένη στη βάση του η ιστορική πολιτειούλα.

Τα πέτρινα σπίτια της σκαρφαλώνουν στις πλαγιές της και χωρίζονται από στενόδρομους κακοτράχαλους. Μόνο ο χώρος γύρω απ' την πλατεία με τα 900 μέτρα υψόμετρο, σου δίνει την αίσθηση του επίπεδου.

Ο κυβερνητικός στρατός έχει οχυρώσει με τέχνη και φροντίδα την πόλη, που μονάχα η φυσική της οχύρωση είναι μοναδική. Τα σημεία Δεξαμενή, Ρόβια, Σωτήρα, Αϊ-Δημήτρης έχουν δυνατή οχύρωση και δεσπόζουν αποφασιστικά σ' όλη την περιοχή. Στα Ρόβια έχουν χτίσει πύργους, μάντρα με συρματοπλέγματα, μπλόκ χάουζ, πολυβολεία, ολμοβολεία, ορύγματα. Τα σπίτια και τα κτίρια έχουν τη δική τους οχύρωση. Καθώς είναι στενοί οι δρόμοι, έχουν ρίξει γέφυρες από ταράτσα σε ταράτσα κι έτσι συγκροτήματα σπιτιών μεταβάλλονται σε δυνατές οχυρές θέσεις, που διαθέτουν πολυβολεία και θέσεις για όλα τα όπλα. Στο καμπαναριό της ιστορικής Αγίας Τριάδας και της Παναγίας, υπάρχουν φωλιές πολυβόλων. Οχυρά τσιμεντένια υπάρχουν σ' όλους τους δρόμους που διαθέτουν κάποιον άξονα ή σε θέσεις να ελέγχουν το χώρο της πόλης...

Τμήμα του ΔΣΕ σε πορεία


...20 Γενάρη 1949, ώρα 23η, αρχίζει η επιχείρηση του Καρπενησιού...

... Η μέρα ξεδιπλώνει τα ρόδινα πέπλα της κάτω από έναν καταγάλανο ουρανό. Με αγωνία παρακολουθούμε την εξέλιξη της μάχης. Βλέπουμε τις κινήσεις των κυβερνητικών. Ρίχνονται κατά κύματα προς τη Δεξαμενή. Θέλουν να την ενισχύσουν για να εκμηδενίσουν το δικό μας προγεφύρωμα. Εδώ πρέπει να γίνει το ρήγμα στην εχθρική διάταξη, που θα εξουδετερώσει και τ' άλλα οχυρά. Ο αγώνας είναι σκληρός και αμφίρροπος. Το μεσημέρι η κατάσταση γίνεται κρίσιμη. Ο ταγματάρχης Πρίκος, κάτω απ' την τρομερή πίεση, διατάζει τη σύμπτυξη των τμημάτων που βρίσκονται γύρω από τη Δεξαμενή. Κι αυτός έφτασε στην Ιτιά όπου βρισκόμαστε, απελπισμένος, αφού αποπειράθηκε ν' αυτοκτονήσει. Στο χέρι του φαινόταν μικρό τραύμα.

"Πάει το τάγμα μου!", ξεφώνιζε και τα μάτια του είχαν πλημμυρίσει από δάκρυα.

Κρίσιμη, λοιπόν, η κατάσταση. Πώς ήταν δυνατό να εφαρμοστεί αυτή η ανόητη κι επικίνδυνη διαταγή; Πώς θα συμπτυχθούν οι λόχοι κάτω από τα καταιγιστικά πυρά πολυβόλων και όλμων που κάθε δευτερόλεπτο κόβουν τα στριμμένα τηλεφωνικά καλώδια;

Ευτυχώς που λειτούργησε το ένστικτο και η μακριά πείρα του αντάρτη. Δεν υπάκουσαν στη διαταγή. Δυο λόχοι του σ. Πάικου και του σ. Τζίτζιρα, κράτησαν το προγεφύρωμα στα κορφινά σπίτια του Καρπενησιού, κάτω απ' τη Δεξαμενή. Κι αυτή η απόφαση στάθηκε μοιραία για τους αντίπαλους, για το Καρπενήσι.

Σ' αυτό το σημείο, μετρήθηκαν δεκαεφτά ή δεκαοχτώ κύματα επιθέσεων. Στρατός, φανατισμένοι μαυροσκούφηδες, χωροφύλακες, ρίχνονται με λύσσα να συντρίψουν το προγεφύρωμα. Είναι φανερή η καίρια σημασία της θέσης. Και οι αντάρτες με ψυχραιμία τούς αφήνουν να πλησιάζουν. Κι ύστερα, κάνοντας χρήση της σοφής αντάρτικης τακτικής με ομαδικές αντεπιθέσεις τους ανατρέπουν, αρπάζοντας και πυρομαχικά, που τους είναι πολύτιμα.

Βραδιάζει και τα οχυρά κρατούνε πεισματικά. Αϊ- Δημήτρης, Ρόβια, Δεξαμενή, Σωτήρα. Ομως, μερικά σημάδια δείχνουν πως το ηθικό τους αρχίζει να σπάζει. Αναφέροντας στο ΣΔ της επιχείρησης που βρίσκεται στον Αϊ -Θανάση, για την κρίσιμη εξέλιξη του αγώνα, ο Γιώτης μας απάντησε αυτολεξεί: "Μη φοβάστε! Τα μαζεύουν... ".

Οι επιχειρήσεις σε Εδεσσα - Αριδαία - Νάουσα

Στα μέσα του Δεκέμβρη 1948 η 10η Μεραρχία του ΔΣΕ με επικεφαλής τον Γ. Βοντίτσιο - Γούσια έκανε μια βαθιά διείσδυση από το Βίτσι προς την Εδεσσα με στόχο την κατάληψη της πόλης, την πρόκληση απωλειών στον αντίπαλο και τη στρατολογία δυνάμεων. Η επιχείρηση οδηγήθηκε σε αποτυχία. Το ίδιο αποτέλεσμα είχε και η επιχείρηση που οργανώθηκε στις 29 προς 30/12/1948 με στόχο την Αριδαία. Η 10η μεραρχία υπέστη πολλές απώλειες και το επόμενο βήμα ήταν η ανασυγκρότησή της ούτως ώστε να αντεπεξέλθει στα πολεμικά της καθήκοντα.

Μετά την ανασυγκρότηση της 10ης Μεραρχίας οργανώθηκε η επιχείρηση για την κατάληψη της Νάουσας με επικεφαλής τον Δ. Βλαντά. Η επίθεση άρχισε στις 11 Γενάρη του '49 και η ολοκληρωτική κατάληψη της πόλης πραγματοποιήθηκε δύο μέρες μετά, ύστερα από σκληρές και αδιάκοπες μάχες. Οι δυνάμεις του Δημοκρατικού στρατού αποχώρησαν από την πόλη στις 14 Γενάρη το απόγευμα, αφού προξένησαν αρκετές απώλειες στον αντίπαλο, αποκόμισαν αρκετά λάφυρα και πραγματοποίησαν στρατολογίες νέων μαχητών.

Με τα αποτελέσματα των επιχειρήσεων σε Εδεσσα - Αριδαία - Νάουσα ασχολήθηκε και το ΠΓ της ΚΕ του ΚΚΕ το οποίο στη σχετική ανακοίνωσή του, με ημερομηνία 10/2/1949, αναφέρει μεταξύ άλλων: "Τα σχέδια των επιχειρήσεων στην Εδεσσα - Αρδέα ήταν ανεπαρκή, η διοίκηση δεν είχε στα χέρια της εφεδρεία και δεν εξασφάλισε μια ζωντανή καθοδήγηση στη διάρκεια της κάθε μάχης. Οι επιτυχίες στη Νάουσα και στον ελιγμό κερδήθηκαν ακριβώς γιατί αποφύγαμε τα λάθη που παρουσιάσαμε στις δύο πρώτες επιχειρήσεις" ("Επίσημα κείμενα ΚΚΕ", τόμος 6ος, σελ. 348 - 354).

Η επιχείρηση στη Φλώρινα

Η επιχείρηση του ΔΣΕ για την κατάληψη της Φλώρινας άρχισε τη νύχτα 11 προς 12 φλεβάρη του `49 και τελείωσε με αποτυχία και βαριές απώλειες των ανταρτών τη νύχτα 12 προς 13 του ιδίου μήνα. Για την επιχείρηση από το Δημοκρατικό Στρατό διατέθηκαν η 14η και η 103η ταξιαρχίες της 10ης Μεραρχίας και 18η και 107η ταξιαρχίες της 11ης Μεραρχίας. Επίσης, η σχολή αξιωματικών του Γενικού Αρχηγείου, τρεις λόχοι σαμποτέρ, δύο λόχοι κυνηγών αρμάτων μάχης, ένα τάγμα μεταφορών, ένα τάγμα τραυματιοφορέων κι ένα τμήμα διαβιβάσεων. Από άποψη πυροβολικού διατέθηκαν 4 πυροβολαρχίες με 10-12 ορειβατικά πυροβόλα. Διοικητής των δυνάμεων του ΔΣΕ που πραγματοποίησαν την επιχείρηση τέθηκε ο Γ. Βοντίτσιος - Γούσιας και Πολιτικός Επίτροπος ο Δ. Βλαντάς.

Ο αντίπαλος διέθετε 3 ταξιαρχίες από τη 2η μεραρχία του (την 3η, 21η και 22η) με ισχυρή δύναμη πυροβολικού που σήμαινε πάνω από 40 πυροβόλα. Ακόμη μέσα στη Φλώρινα υπήρχαν δυνάμεις της Χωροφυλακής και τμήματα των Μονάδων Εθνικής Ασφάλειας (ΜΕΑ). Τέλος, πρέπει να σημειωθεί ότι οι κυβερνητικές δυνάμεις είχαν το πλεονέκτημα της γρήγορης ενίσχυσής τους από άλλες δυνάμεις που βρίσκονταν κοντά. Επίσης μπορούσαν εύκολα να έρθουν προς βοήθειά τους τεθωρακισμένα, μια και υπήρχαν αμαξόδρομοι, καθώς και αεροπορία. Ο απολογισμός των απωλειών της μάχης έχει ως εξής:

Σύμφωνα με το ΓΕΣ: Ο ΔΣΕ είχε 702 νεκρούς συν 11 που βρέθηκαν αργότερα και 350 συλληφθέντες και παραδοθέντες. Οι νεκροί τάφηκαν σε ομαδικό τάφο ανατολικά της πόλης. Αντίθετα ο κυβερνητικός στρατός είχε 44 νεκρούς, 284 τραυματίες και 35 αγνοούμενους.

Σύμφωνα με το Γενικό Αρχηγείο του ΔΣΕ: Ο κυβερνητικός στρατός είχε 404 νεκρούς, 976 τραυματίες, ενώ πιάστηκαν από τους αντάρτες 82 αιχμάλωτοι (βλέπε περιοδικό "Δημοκρατικός Στρατός", έκδοση "Ριζοσπάστης" 1996, τόμος β` σελ. 202). Τέλος, κατά τον Δ. Βλαντά ο Δημοκρατικός Στρατός είχε τις εξής απώλειες: νεκροί 334, τραυματίες 867, λιποτάκτες 14, αγνοούμενοι 199. Οι απώλειες σε στελέχη ήταν 194 (Δ. Βλαντάς: "Εμφύλιος Πόλεμος 1945 - 1949", Γ` τόμος Β` ημίτομος, σελ. 235).

Κι άλλες πληροφορίες για τον ΔΣΕ στην Ηπειρο

Μια επιστολή αναγνώστη, σχετικά με τους πρώτους μαχητές του ΔΣΕ στα ηπειρώτικα βουνά

Από τον αναγνώστη μας, Πέτρο Μάτση, λάβαμε επιστολή, σχετικά με το αφιέρωμα για τα 50χρονα του ΔΣΕ και την οποία δημοσιεύουμε:

"Αγαπητέ "Ρ"

Στο φύλλο της 31 Δεκέμβρη 1996 και στη συνέχεια του πολύ ενδιαφέροντος δημοσιεύματος για τα 50χρονα του ΔΣΕ, παρατίθενται σημείωμα του Νίκου Ζάγκαλη, αντάρτη (μετέπειτα ταγματάρχη) του ΔΣΕ, με τον τίτλο: "Η πρώτη ομάδα του ΔΣΕ στην Ηπειρο".

Ο Ζάγκαλης, σε υστερόγραφό του ζητεί την επιείκεια των αναγνωστών για τις τυχόν ανακρίβειες που υπάρχουν στο σημείωμα, οφειλόμενες στο γεγονός, ότι "ο χρόνος αδυνατίζει τη μνήμη".

Στο παρόν σημείωμά μου, στην αρχή, σημειώνω τις παρακάτω δύο ανακρίβειες:

1. Δεν αποκλείω το ενδεχόμενο να υπήρξε αντάρτης του ΔΣΕ, ο Γιώργος Μάτσης, από τους Νεγράδες. Ομως, ο Γ. Μάτσης, που αναφέρεται στην περιγραφόμενη από τον Ζάγκαλη ανταρτοομάδα, υπό τον Νεμέρτσικα, ήταν αδελφός μου και επομένως δεν καταγόταν από τους Νεγράδες, αλλά από τον Τσαμαντά Φιλιατών.

2. Οι άντρες της περιγραφόμενης ανταρτοομάδας δεν παρέμειναν όλοι στα βουνά της Ηπείρου, αλλά, τουλάχιστον οι Σκεύης και Μάτσης, έφτασαν στο Μπούλκες της Γιουγκοσλαβίας και αφού παρέμειναν εκεί γύρω στο χρόνο, επέστρεψαν στην Ηπειρο, όπου ενώθηκαν με όσους είχαν μείνει στα βουνά της Ηπείρου και σχημάτισαν την ανταρτοομάδα.

Στο σημείο αυτό, θα μου επιτραπεί να σημειώσω την παρακάτω λεπτομέρεια, όπως τη θυμάμαι:

Ο αδερφός μου, λίγο μετά την παράδοση του Αννίβα, έφτασε μέχρι έξω από την κωμόπολη Φιλιατών, όπου απέστειλε σύνδεσμο στους Φιλιάτες, να τον επισκεφθούν (και τον επισκέφθηκαν), σε ορισμένο σημείο δύο Τσαμαντιώτες, αγωνιστές του ΕΑΜ - ΕΛΑΣ κατά την Κατοχή και κάτοικοι Φιλιατών έπειτα, οι οποίοι τον πληροφόρησαν για την τότε κατάσταση στην περιοχή.

Οσον αφορά την "κατοπινή πορεία" του Μάτση, σημειώνω τα παρακάτω, με πηγή το βιβλίο "Ηρωες και μάρτυρες του Αγώνα", σ. 166, το οποίο εσφαλμένα φέρει χρονολογία θανάτου του Μάτση το 1948, αντί του 1949, και το οποίο εκδόθηκε "στις Λαϊκές Δημοκρατίες, τον Αύγουστο του 1952" και επανεκδόθηκε στην Αθήνα (δεν αναφέρεται πότε), από τον εκδοτικό οίκο "Παναγ. Παπακωνσταντίνου":

Ο Γιώργος Μάτσης (Τάκης) κατατάχτηκε στο ΔΣΕ στις 30 Νοέμβρη 1946. (Μην ξεχνάμε ότι οι ανταρτοομάδες που βρίσκονταν στα βουνά διάφορων περιοχών της χώρας πήραν το τίτλο "Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας ή ΔΣΕ", μόλις στα τέλη Οχτώβρη 1946). Υπήρξε λοχαγός πεζικού ΔΣΕ και διοικητής λόχου της Σχολής Αξιωματικών Γενικού Αρχηγείου (ΣΑΓΑ). Σκοτώθηκε στη Μικρή Βίγλα Φλώρινας, στις 12 Φλεβάρη 1949. "Εχει προαχθεί τιμητικά σε βαθμό του ταγματάρχη πεζικού".

Τελειώνοντας, θα μου επιτραπεί να κάμω τις παρακάτω δυο παρατηρήσεις:

1. Δε νομίζω, ότι μπορούμε να θεωρούμε την περιγραφόμενη ανταρτοομάδα "πρώτη ομάδα του ΔΣΕ στην Ηπειρο". Πρώτη ομάδα του ΔΣΕ στην Ηπειρο θεωρείται η ανταρτοομάδα των (Αλέκου) Πρίφτη, (Αλέκου) Οικονόμου και (Λεωνίδα) Ράφτη, για την οποία κάνει μνεία και ο Ζάγκαλης, ανεξάρτητα από το τέλος που είχε.

2. Αν ο Αννίβας παρέμενε στην παράδοσή του στον κυβερνητικό στρατό, θα μπορούσαμε να αντιμετωπίσουμε την υπόθεσή του με κάποια επιείκεια, με τη σκέψη ότι ίσως "δεν ήταν έτοιμος για μεγάλες θυσίες".

Δυστυχώς, όμως, μετά την παράδοση, προχώρησε πολύ "στου κακού τη σκάλα"! (Κατά τη γνώμη μου, το πιο κατατοπιστικό βιβλίο, για τον εμφύλιο πόλεμο στην Ηπειρο (και όχι μόνο) είναι το βιβλίο του Νίκου Γ. Ζιάγκου, "Νέες σελίδες από τον εμφύλιο πόλεμο 1945-49", Αθήνα 1986, τόμοι Α`-Β`).

Ευχαριστώ για τη φιλοξενία.

Με συντροφικούς χαιρετισμούς και θερμότατες ευχές για τον καινούριο χρόνο".

Πέτρος Β. Μάτσης





Επιθέσεις του ΔΣΕ σε μεγάλα αστικά κέντρα 58

Επιθέσεις του ΔΣΕ σε μεγάλα αστικά κέντρα





Τη νύχτα 11 προς 12/12/1948 δυνάμεις του ΔΣΕ αποτελούμενες από την 1η Μεραρχία με διοικητή τον Χ. Φλωράκη (Γιώτη) και την 2η Μεραρχία με διοικητή τον Γιάννη Αλεξάνδρου (Διαμαντή) πραγματοποίησαν επιχείρηση για την κατάληψη της Καρδίτσας. Στην επιχείρηση πήρε επίσης μέρος και η ταξιαρχία ιππικού του ΔΣΕ με διοικητή τον Στ. Μανάκα (Στέφο), που ανήκε στην 1η Μεραρχία, ενώ διατέθηκαν και 3 ορειβατικά πυροβόλα. Τη γενική διεύθυνση της επιχείρησης είχε ο Κ. Καραγιώργης διοικητής του Κλιμακίου Γενικού Αρχηγείου Νοτίου Ελλάδας (ΚΓΑΝΕ). Η επιχείρηση στέφθηκε με επιτυχία. Ο αντίπαλος υπέστη πολλές απώλειες και ο ΔΣΕ κατάφερε να αποκομίσει πολλά λάφυρα και να πραγματοποιήσει αρκετές στρατολογίες. Στις 13/12 οι ανταρτικές δυνάμεις αποσύρθηκαν από την πόλη.

Η κατάληψη της Καρδίτσας ήταν από τις πιο δύσκολες επιχειρήσεις του ΔΣΕ και μία από τις μεγαλύτερες επιτυχίες του. Να τι λέει σχετικά ο στρατηγός Ζαφειρόπουλος στο βιβλίο του "Αντισυμμοριακός Αγών" (σελ. 547 - 548): "Η επίθεση κατά της Καρδίτσης είναι η μεγαλυτέρα επιθετική ενέργεια των τμημάτων του ΚΓΑΝΕ και ταυτοχρόνως η μεγαλυτέρα επιθετική ενέργεια του ΔΣΕ κατά κατωκημένου τόπου εις ολόκληρον την Ελλάδα. Η προπαρασκευή της επιχειρήσεως υπήρξεν επιμελημένη και προηγήθη εκτέλεσις πολλών ασκήσεων υπό των τμημάτων κατά κατωκημένων τόπων. Η διαταγή επιχειρήσεων υπήρξε πλήρης, μετά λεπτομερεστάτων σχεδιαγραμμάτων της πόλεως και των εχθρικών αντιστάσεων. Αι πληροφορίαι περί των δυνάμεων και της οργανώσεως της φρουράς Καρδίτσης υπήρξαν ακριβείς και νωπαί και τούτο κατέδειξε την αξίαν των ΠΕ των πόλεων.

Η ορμητικότης των τμημάτων ήτο πολύ καλή και διακρίθησαν αι μαχήτριαι γυναίκες, αίτινες έδρασαν με φανατισμόν μεγαλύτερον του ανδρικού. Τα στελέχη απέδειξαν μεγάλην βελτίωσιν εις την τεχνικήν του αγώνος. Η αποχώρησις των συμμοριακών τμημάτων εν ημέρα και επί εδάφους πεδινού υπό την άμεσον επίδρασιν της Αεροπορίας έγινε με συνοχήν και τάξιν".



Η επιχείρηση της Καρδίτσας

Από το βιβλίο: "Το χρονικό μιας εποποιίας - Ο ΔΣΕ στη Ρούμελη"

Στην επιχείρηση της Καρδίτσας αναφέρεται και ο Βασίλης Αποστολόπουλος, στο βιβλίο του "Το χρονικό μιας εποποιίας - Ο ΔΣΕ στη Ρούμελη". Από το βιβλίο αυτό και τα όσα γράφει σχετικά, με τη μάχη της Καρδίτσας, αναδημοσιεύουμε ορισμένα αποσπάσματα.

"Αρχές του Δεκέμβρη 1948. Η ψηλή χώρα των Αγράφων δέρνεται από παγερούς βοριάδες και χιονοθύελλες. Ευλογία Θεού είναι για τον διαβάτη, αν βρει καλύβι να πλαγιάσει και σπίτι να πυρωθεί κοντά στο τζάκι. Κι εδώ πάνω, λίγα είναι τα χωριά κι άδεια από κόσμο. Εικόνα εγκατάλειψης και χαλασμού συναντούμε παντού. Μα τις πρώτες μέρες του Δεκέμβρη, η περιοχή γέμισε από αρματωμένους. Το οροπέδιο της Νευρόπολης, που σήμερα είναι λίμνη και υψώνεται το φράγμα του Πλαστήρα, αυλακώνεται από πεζούς και καβαλαραίους που πάνε κι έρχονται. Και ποιος δε δίνει "παρών" στο ταπεινό χωριό Μπελοκομίτης, στο ακραίο χωριό της Ευρυτανίας, που συνορεύει με τη Δυτική Θεσσαλία. Ο αξέχαστος Καραγιώργης, στρατηγός του κλιμακίου Νότιας Ελλάδας (ΚΓΑΝΕ). Ο Διαμαντής, ο Κοτσάβρας με τη II Μεραρχία, που αφού κυριάρχησε πάλι στο χώρο της Ρούμελης, στα μέσα του Νοέμβρη έφτασε στην περιοχή Κτημενίων - Δολόπων. Ο Γιώτης με την I Μεραρχία, κι ακόμα ο Περικλής, ο Ερμής, ο Αθανασίου, ο Μπαντέκος, ο Παύλος και πλήθος μικροί και μεγάλοι πολεμιστές του ΔΣΕ.

Πολλές προετοιμασίες γίνονται. Οπλα, πυρομαχικά, ρουχισμός, παπούτσια, συμπλήρωση των μονάδων με έμψυχο υλικό προχωρούν με γρήγορο ρυθμό. Το φτωχικό χωριό δε μας κρατεί άλλο πια. Ο Καραγιώργης σε συγκέντρωση στελεχών ανέπτυξε με θαυμαστό τρόπο τη μεγάλη επιχείρηση της Καρδίτσας κι έδωσε τις απαραίτητες οδηγίες.

Στις 10 του Δεκέμβρη, μόλις νύχτωσε, ξεκινούμε για τη μεγάλη επιχείρηση. Τα Αγραφα που μας κυκλώνουν είναι κάτασπρα από τα χιόνια. Ο ουρανός ξάστερος και το κρύο πικρό φαρμάκι. Παγωμένη, αξημέρωτη νύχτα, που τα νεκρά της δάχτυλα θα γράψουν στα κορμιά μας απόψε μια τραγική συμφωνία.

Μεγάλο το ταξίδι μας τούτο και πρωτόγνωρο. Καινούριο στοιχείο μπαίνει στην εμπειρία μας: Ο κάμπος! Η απέραντη πεδιάδα που δεν την αντικόβει ένας λοφίσκος, ένα υψωματάκι, ένα δασάκι. Εμείς έχουμε μάνα κι αδέρφια τα βουνά, με τα μονοπάτια και τους γκρεμούς, τα περάσματα και τα διάσελα, τα δάση και τα φαράγγια. Εχουμε ανάγκη προσαρμογής και μάλιστα σε λίγες ώρες. Η τυφλή δύναμη του άγνωστου και της επίπεδης απεραντοσύνης μάς σφίγγει την ψυχή και πρέπει να υποχωρήσει. Υστερα, η μάχη θα δοθεί σε μεγάλο κατοικημένο κέντρο, γεμάτο αρνήσεις και παγίδες, πεδίο δράσης των μηχανοκίνητων μέσων του στρατού. Πρέπει, λοιπόν, με την τακτική μας, που δεν έχει καμιά σχέση με τα κλασικά μοτίβα της πολεμικής τέχνης, να ξεπεράσουμε τις καινούριες δυσκολίες που θα παρουσιαστούν. Μέσα στις δυσκολίες και τις ελλείψεις, ζώντας συνέχεια στις συνθήκες εμφύλιου πολέμου, χωρίς μέτωπο, γραμμή, περιοχή δική μας, διαμορφώσαμε νέου τύπου μαχητές. Πολύ διαφορετικούς από εκείνους του ΕΛΑΣ...

Π ώ ς περιγράφει ο Καραγιώργης τη μάχη της Καρδίτσας, 12 - 13.12.48

"Η μάχη μέσα στην πόλη της Καρδίτσας, είναι η μεγαλύτερη από κάθε πλευρά πολεμική ενέργεια που έκανε ως τώρα ο Δημοκρατικός Στρατός στη Νότια Ελλάδα. Ταυτόχρονα, είναι και η μεγαλύτερη επιθετική ενέργεια του Δημοκρατικού Στρατού σε κατοικημένο τόπο σ' ολόκληρη τη χώρα.

Η Καρδίτσα είναι αρκετά μεγάλη πόλη (τώρα με τους πρόσφυγες φτάνει τους 30.000-40.000) και είναι πρωτεύουσα του νομού. Αν εξαιρέσουμε μόνο τη Λάρισα, είναι η πιο πεδινή πόλη της Ελλάδας και αυτό προδιαγράφει και τη στρατιωτική δυσκολία της ως στόχου, άρα, και τη βαρύτητα της επιχείρησης. Οι δύο βάσεις εξόρμησης δεν μπορούσαν να είναι πιο κοντά από 14 χιλιόμετρα η μία με 3,5 ώρες πορεία προς το στόχο (Αϊ-Γιώργη Βουνεσιού) και 14 χιλιόμετρα η άλλη με 4 ώρες πορείας (Λογγιές Καταφυγίου) μέσα από κάμπο 100%.

Στη μάχη της Καρδίτσας ρίξαμε τη μεγαλύτερη δύναμη, που μπορέσαμε ποτέ να χρησιμοποιήσουμε στη Νότια Ελλάδα, για συγκεντρωτικό χτύπημα. Χρησιμοποιήθηκαν οι κυριότερες πεζές ταξιαρχίες κρούσης της I και της II Μεραρχίας, καθώς και η Ταξιαρχία Ιππικού. Αλλά και οι εκπαιδευτικοί σχηματισμοί (σχολή αξιωματικών και ουλαμός στελεχών).

Η μάχη μέσα στην πόλη πήρε από την πρώτη στιγμή εξαιρετική σφοδρότητα. Οσες αντιστάσεις δεν έπεφταν, απομονώθηκαν και τα τμήματα προχωρούσαν προς το κέντρο. Ο σιδηροδρομικός σταθμός κράτησε την πρώτη νύχτα και την ημέρα, ως το απόγευμα.

Ο σταθμός επιβητόρων έπεσε, αλλά ξαναπάρθηκε από τον εχθρό, χάρη στα τανκς που έφερε επιτόπου. Αλλά στο νότιο τομέα τα τμήματα προχώρησαν προς το κέντρο και έφτασαν στα πιο οχυρωμένα σημεία του εχθρού (Παυσίλυπο - Πυροβολικό). Την ημέρα η μάχη συνεχίστηκε μέσα στην πόλη, πολύ εντατικά στον βόρειο τομέα και κάπως χαλαρότερη στο νότιο. Επεσαν κι άλλες σοβαρές αντιστάσεις.

Λίγο μετά τα μεσάνυχτα στάλθηκε η διαταγή για τη συνέχιση της επιχείρησης και το ερχόμενο 24ωρο. Τη διαταγή αυτή πήρε η I Μεραρχία και τα τμήματα της πλαγιοφυλακής από τα Τρίκαλα και το Μουζάκι, αλλά δεν πήρε η II Μεραρχία, γιατί δε δούλεψαν οι διαβιβάσεις της με τη διεύθυνση της επιχείρησης και ούτε είχε διατηρήσει κανονικά πλάγια επαφή με την I Μεραρχία.

Ετσι τα ξημερώματα της 13ης του Δεκέμβρη αποχώρησε από την πόλη η II Μεραρχία με όλα τα τμήματα που είχε στις διαταγές της. Η διεύθυνση της επιχείρησης διέταξε τότε τα τμήματα της II Μεραρχίας να πάρουν διάταξη μέσα στον κάμπο και ένα τμήμα της να βαδίσει και πάλι προς το ανάχωμα της Καρδίτσας. Παράλληλα, έβγαλε τα τμήματα της I Μεραρχίας έπειτα από μια ψεύτικη επίθεση και άφησε οπισθοφυλακή μέσα στον κάμπο, στα κανονικά τους δρομολόγια προς τα ριζά.

Το μεσημέρι είχε συμπληρωθεί η υποχώρηση. Ο εχθρός στάθηκε ανίκανος να αντιληφθεί έγκαιρα τι ακριβώς συνέβαινε. Οταν το κατάλαβε (στις 4 το απόγευμα) ήταν πια πολύ αργά για οποιαδήποτε ενέργεια με τα μηχανοκίνητα και το πυροβολικό του. Χρησιμοποίησε μόνο εντατικά την αεροπορία, αλλά χωρίς κανένα απολύτως αποτέλεσμα για τα τμήματά μας. Και χρειάστηκε μέρες να περιμαζέψει τις εκατοντάδες των νεκρών και των τραυματιών του, να καταμετρήσει τους 1.076 νέους και νέες που του έλειπαν και να λογαριάσει τι ακριβώς πήραμε από τις αποθήκες ανεφοδιασμού".





Η μάχη της Χαλανδρίτσας 57

Η μάχη της Χαλανδρίτσας




Ο χάρτης της μάχης της Χαλανδρίτσας


Ο Δημοκρατικός Στρατός της Πελοποννήσου αριθμούσε, αρχικά, γύρω στους 250 άνδρες, που δρούσαν κυρίως στις περιοχές του Ταϋγέτου και του Πάρνωνα. Μετά, όμως, την επιτυχημένη επίθεση κατά της Σπάρτης, τη νύχτα της 12ης προς 13η του Φλεβάρη του 1947, όπου απελευθέρωσε 224 πολιτικούς κρατούμενους, η δύναμή του αυξήθηκε πολύ σημαντικά, αν και δεν ξεπέρασε ποτέ τις τρεις χιλιάδες μαχητές και μαχήτριες. Στο αποκορύφωμα πάντως της ισχύος του ο ΔΣΕ διέθετε την III Μεραρχία και δύο Ταξιαρχίες, καθώς και τα αρχηγεία του Ερύμανθου, του Μαινάλου, του Πάρνωνα και του Ταϋγέτου.

Αξιόλογη ανάπτυξη γνώρισε ο ΔΣΕ και στην Αχαΐα, της οποίας ολόκληρη σχεδόν την ύπαιθρο είχε θέσει πολύ γρήγορα κάτω από τον απόλυτο έλεγχό του. Σύμφωνα, με σχετικό έγγραφο της Διοίκησης Χωροφυλακής της περιοχής, οι κυβερνητικές δυνάμεις προς τα τέλη του 1948 κρατούσαν στην κατοχή τους μόνο τα Καλάβρυτα, τη Ζαχλωρού, το Σκεπαστό και τις πόλεις, κωμοπόλεις και χωριά της παραλιακής ζώνης (Διοίκησις Χωροφυλακής Αχαΐας. Γραφείον Δημοσίας Ασφάλειας. Αρ. πρ. 48/191/43/26 - 11 - 48).

Η αντιμετώπιση των ανταρτικών ομάδων της Αχαΐας από μέρους των κυβερνητικών δυνάμεων ήταν ιδιαίτερα δύσκολη από τα τέλη του 1947, όταν είχαν αναπτύξει πια οι ομάδες αυτές πολύπλευρη στρατιωτική δράση σε ολόκληρο σχεδόν το νομό - μέσα δε στα πλαίσια αυτής ακριβώς της δράστης των ανταρτών, ισχυρές δυνάμεις τους πραγματοποίησαν στις 24 Φλεβάρη του 1948, μια από τις μεγαλύτερες επιτυχείς επιχειρήσεις τους μπαίνοντας από τρία σημεία μέσα στην πόλη του Αιγίου. Ο πατραϊκός Τύπος έγραψε τότε, ότι επικεφαλής των ανταρτών βρίσκονταν ο Σφακιανός, ο Γιάννης Κατσικόπουλος και ο Νίκος Πολυκράτης, αποσιώπησαν όμως την ήττα των κυβερνητικών δυνάμεων, η οποία φαίνεται από τη σχετική τηλεφωνική αναφορά του περιοδεύοντα διοικητή Χωροφυλακής Μπουγάνη προς την ανώτερη διοίκηση του σώματος (Ανωτέρα Διοίκησις Χωροφυλακής Δυτικής Ελλάδος. Τηλεφ. εξ Αιγίου, ημ. 24-2-48, ώρα 8.30). Κατά τη μάχη εκείνη σκοτώθηκε ανεξακρίβωτος αριθμός χωροφυλάκων και ένας ανθυπομοίραρχος, ενώ οι αντάρτες, αφού πέτυχαν τους αντικειμενικούς τους σκοπούς, αποτραβήχτηκαν χωρίς απώλειες από την πόλη.

Το αποκορύφωμα, όμως, της δράσης του ΔΣΕ στην Αχαΐα σημειώθηκε, με την από μέρους επίλεκτων τμημάτων του κατάληψη της Χαλανδρίτσας, τα ξημερώματα της 5ης Ιούλη του 1948. Επρόκειτο για την πιο σημαντική στρατιωτική ενέργειά του στην περιοχή, σύμφωνα δε με τη γνώμη ανώτερου παράγοντα του κυβερνητικού στρατού, για τη σοβαρότερη αντάρτικη επιχείρηση σε ολόκληρη την Πελοπόννησο (Εφημερίδα "Πελοπόννησος" (Πατρών), φ. 6-7-48).

Στη Χαλανδρίτσα είχε συγκεντρωθεί μια αξιόλογη δύναμη ανδρών της Χωροφυλακής, όταν διαλύθηκαν από τους αντάρτες όλοι οι αστυνομικοί σταθμοί των ορεινών περιοχών του νομού. Συγκεκριμένα, η κωμόπολη αυτή, καθώς και το χωριό Σούλι, ήτανε πια τα μοναδικά της αχαϊκής υπαίθρου, εκτός από την παραλιακή ζώνη, τα Καλάβρυτα, τη Ζαχλωρού και το Σκεπαστό, που κρατούσαν σταθερά στα χέρια τους οι κυβερνητικές δυνάμεις.

Η επιχείρηση περιορίστηκε στην επίθεση κατά της Χαλανδρίτσας, αλλά εκδηλώθηκε και μ' ένα πλήθος αντιπερισπασμικών ενεργειών σε άλλα σημεία του νομού. Ορίστηκε δε σε όλες τις λεπτομέρειές της, με βάση και τις πληροφορίες, που είχαν συγκεντρωθεί από την παράνομη οργάνωση του ΚΚΕ της ίδιας της Χαλανδρίτσας, σχετικά με τη θέση και την κατάσταση των οχυρών της κωμόπολης και με την αστυνομική δύναμη, που τα υπερασπιζόταν.

Οι αντάρτικες δυνάμεις, που θα εκτελούσαν την επιχείρηση, ξεκίνησαν από τη Ρακίτα, χωρισμένες σε μεγάλες ομάδες, κάθε μια από τις οποίες κατευθύνθηκε στον προσδιορισμένο από πριν στόχο της. Το συγκρότημα της Κορινθίας, με τον Μανώλη Σταθάκη θα χτυπούσε τις κυβερνητικές θέσεις από το Αίγιο μέχρι την Πάτρα. Ενας λόχος με τον Πέρδικα θα κατέστρεφε το υδροηλεκτρικό εργοστάσιο του "Γλαύκου" και στη συνέχεια θα καταλάμβανε το μοναστήρι του Ομπλού. Μια διμοιρία, με τον Νίκο Πολυκράτη, θα απασχολούσε τους χίτες και τους μάυδες, που ήταν συγκεντρωμένοι στο Σούλι. Αλλες δυνάμεις θα ενεργούσαν επιδρομές προς την περιοχή της Κάτω Αχαγιάς, ενώ ο λόχος του Μαινάλου, με τον Σαρηγιάννη και τον Τσακόπουλο, θα έστηνε ενέδρα κοντά στην Καλλιθέα, στη θέση "Κουμπάρες", για να χτυπήσει τις ενισχύσεις, που θα έστελνε ο αντίπαλος από την Πάτρα. Την επίθεση κατά της Χαλανδρίτσας θα την ενεργούσε το τάγμα του Ταϋγέτου, με τον Αρίστο Καμαρινό, ενώ ολόκληρη την επιχείρηση θα τη διηύθυναν ο Κώστας Κανελλόπουλος και ο Κώστας Μπασακίδης.

Η εξέλιξη της επιχείρησης

Το Δελτίο του Στρατηγείου του Δημοκρατικού Στρατού για τη δράση των ανταρτών στην Αχαΐα


Τα γεγονότα εξελίχθηκαν όπως είχαν σχεδιαστεί. Στις 3 το πρωί, ο λόχος του Πέρδικα, περνώντας μέσα από τη χαράδρα του Βελιζίου, έφτασε στο Κλάους και κατεβαίνοντας στην Περιβόλα από την περιοχή των μύλων του Λιάλιου, κατευθύνθηκε προς το υδροϋλεκτρικό εργοστάσιο. Οι δώδεκα άνδρες της φρουράς τράπηκαν σε φυγή, ενώ οι τρεις τεχνικοί, που διανυκτέρευαν, συνελήφθησαν. Οι αντάρτες κατέστρεψαν με νάρκη τη μεγαλύτερη τουρμπίνα του εργοστασίου, δύναμης δύο χιλιάδων ίππων, με αποτέλεσμα τα περισσότερα εργοστάσια της Πάτρας να μη λειτουργήσουν για δύο μέρες, από έλλειψη ρεύματος.

Την ίδια περίπου ώρα, η διμοιρία του Νίκου Πολυκράτη χτύπησε το Σούλι, ενώ ταυτόχρονα, άλλες αντάρτικες δυνάμεις πραγματοποιούσαν με επιτυχία τις δικές τους αποστολές. Στις πέντε το πρωί, εξάλλου άρχισε η επίθεση εναντίον της ίδιας της Χαλανδρίτσας, η οχύρωση της οποίας είχε σχεδιαστεί λαθεμένα. Τα οχυρά, δηλαδή, ήτανε κατασκευασμένα μέσα στην ίδια την κωμόπολη και το κάθε οχυρό δεν είχε δική του κλειστή άμυνα, με αποτέλεσμα η πτώση ενός και μόνο οχυρού να οδηγούσε στην άμεση κατάρρευση ολόκληρης της οχύρωσης.

Η επίθεση των ανταρτών κατά της Χαλανδρίτσας υπήρξε αιφνιδιαστική, όπως τούτο καταφαίνεται και από σχετική έκθεση του ανώτερου διοικητή της Χωροφυλακής, συνταγματάρχη Κώστα Κατσαμπή, στην οποία υπογραμμίζεται, ότι κανένα έγγραφο δεν είχε σταλεί μέχρι τότε από το στρατηγείο του Πύργου στις αστυνομικές υπηρεσίες, για τις κινήσεις των ανταρτικών δυνάμεων της περιοχής και για την αντιμετώπιση των επιθετικών ενεργειών τους (Ανωτέρα Διοίκησις Χωροφυλακής Δυτικής Ελλάδος. Γραφείον Δημοσίας Ασφαλείας. Αρ. πρ. 7/53/380 μ/9-7-48). Ακριβώς δε, αυτός ο αιφνιδιαστικός χαρακτήρας της αντάρτικης επίθεσης υποχρέωσε τους χωροφύλακες να υποχωρήσουν πολύ γρήγορα στο κτίριο της υποδιοίκησης, όπου κλείστηκαν και άρχισαν να προβάλλουν αντίσταση.

Στη μιάμιση το μεσημέρι, ολόκληρη η φρουρά, αν και δεν είχε υποστεί μεγάλη φθορά, όπως σημειώνει στην ίδια έκθεσή του ο Κατσαμπής, ενήργησε έξοδο, για να σπάσει τον κλοιό, αφού πρόβαλε σαν δικαιολογία - στο τελευταίο σήμα της, που απέστειλε στην Πάτρα - ότι δεν είχε πια πυρομαχικά. Η έξοδος, όμως, αυτή έγινε ανοργάνωτα, με αποτέλεσμα να μετατραπεί σε σφαγή. Από τους 68 άνδρες, που υπερασπίζονταν την υποδιοίκηση, σκοτώθηκαν - όπως αναφέρει έκθεση του αντισυνταγματάρχη Ιάκωβου Χανιώτη, αναπληρωτή ανώτερου διοικητή Χωροφυλακής - 17 μόνιμοι και 17 χωρίς θητεία χωροφύλακες, 6 υπενωμοτάρχες, 4 ενωμοτάρχες και ο διοικητής της φρουράς Κώστας Παπαδόπουλος, ενώ 16 τραυματίστηκαν και μόνο 7 διασώθηκαν (Απ. Δασκαλάκη. Ιστορία της Ελληνικής Χωροφυλακής, τ. Β`, σ. 731-732). Οι αντάρτες, εξάλλου, σε ολόκληρη την επιχείρηση είχαν 7 τραυματίες και τρεις νεκρούς - ανάμεσά τους και τον Χαλανδριτσάνο ΕΠΟΝίτη Θάνο Αργυρόπουλο.

Η επιχείρηση ολοκληρώνεται

Αμέσως, μόλις εκδηλώθηκε η επίθεση των ανταρτών κατά της Χαλανδρίτσας, στάλθηκαν από την Πάτρα ενισχύσεις, όπως φανερώνει και σχετικό τηλεγράφημα του Χανιώτη στο υπουργείο Δημόσιας Τάξης (Ανωτέρα Διοίκησις Χωροφυλακής Δυτικής Ελλάδος. Αρ. πρ. 7/53/380/5-7-48). Οι ενισχύσεις, όμως, αυτές καθηλώθηκαν στη θέση "Κουμπάρες" από το λόχο του Μαινάλου, που είχε στο μεταξύ ναρκοθετήσει και την εκεί μικρή γέφυρα.

Για ενίσχυση των χωροφυλάκων της Χαλανδρίτσας στάλθηκε επίσης μια διλοχία του 618ου τάγματος πεζικού από το Αίγιο και η υπόλοιπη δύναμη του ίδιου τάγματος από την Αμαλιάδα, ενώ άλλες στρατιωτικές δυνάμεις, μαζί με τεθωρακισμένα κινήθηκαν από τα Καλάβρυτα προς την Κάτω Βλασία. Οι κυβερνητικοί ρίξανε στη μάχη και αεροπλάνα, τέσσερα από τα οποία χτυπήθηκαν από τα αντιαεροπορικά πυρά των ανταρτών, σύμφωνα με αναφορά του αντισυνταγματάρχη Μανώλη Χατζηθεοδώρου (Τακτικόν Στρατηγείον Πύργου. Αρ. πρ. 5844/Α1/9-7-48).

Οι κυβερνητικές ενισχύσεις, με επικεφαλής τον ταγματάρχη της Χωροφυλακής Μανώλη Βενιεράκη, έφτασαν στη Χαλανδρίτσα, αφού είχε ολοκληρωθεί η καταστροφή της αστυνομικής φρουράς και αφού οι αντάρτες είχαν αποχωρήσει με τάξη. Το μόνο, που τους απασχόλησε, ήταν η περισυλλογή των νεκρών χωροφυλάκων, που τάφηκαν το απόγευμα της άλλης μέρας στο πρώτο νεκροταφείο της Πάτρας. Οι ενισχύσεις, ωστόσο, αυτές δεν τόλμησαν να παραμείνουν για πολύ χρόνο στην κωμόπολη, που δεν πρόσφερε πια καμιά ασφάλεια στις κυβερνητικές δυνάμεις. Υστερα από μια βδομάδα υποχρεώθηκαν να αποχωρήσουν και οι μαχητές του ΔΣΕ ξαναγύρισαν στη Χαλανδρίτσα, όπου και εγκατέστησαν μόνιμα τις αρχές τους.

Βασίλης ΛΑΖΑΡΗΣ

Ιστορικός



ΚΕΡΚΥΡΑ-Η Θεατρική Ομάδα του ΠΑΜΕ παρουσιάζει το θεατρικό έργο «ΔΟΝ ΚΑΜΙΛΛΟ»

Η Θεατρική Ομάδα της Πολιτιστικής Ομάδας του ΠΑΜΕ παρουσιάζει το θεατρικό έργο «ΔΟΝ ΚΑΜΙΛΛΟ» του Σωτήρη Πατατζή το Σάββατο 3 και...

TOP READ