Οι ομηρίες και οι προβοκάτσιες

Μετά από την ανακωχή κορυφώθηκε η ξέφρενη αντικομμουνιστική υστερία των αστικών εφημερίδων και των κάθε λογής κρατικών μηχανισμών, για τα... χιλιάδες «εγκλήματα» που διέπραξαν το ΚΚΕ και το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ σε βάρος της ζωής αθώων πολιτών. Η πτωματολογία πήρε διαστάσεις παράκρουσης. «ΚΑΝΕΝΟΣ ο θάνατος δεν αναγγέλλεται από όλμο, από πολυβόλο τανκς, από τις χιλιάδες βλήματα που τα πολεμικά ανακοινωθέντα του κ. Σκόμπι ανέφεραν ότι έπεσαν στην Αθήνα “από ξηρός θαλάσσης και αέρος”. Όλοι οι νεκροί των 33 ημερών έχουν “αγρίως σφαγιασθεί... ”»[1]

Καθημερινά γίνονταν γνωστές «ανακαλύψεις» ομαδικών τάφων κατακρεουργημένων ανθρώπων, παραμορφωμένων, ακρωτηριασμένων, με κομμένα αφτιά και μύτες, βγαλμένα μάτια και ανοικτές κοιλιές. Δημοσιεύονταν φωτογραφίες από σωρούς πτωμάτων, ανθρώπων που είχαν πεθάνει φυσιολογικά και είχαν ταφεί αρτιμελείς, σε διαφορετικό τόπο από εκείνον που έγινε η εκταφή τους. Καλούνταν ξένοι δημοσιογράφοι και με τη βία συγκεντρωνόταν λαός μπροστά σε ανοιχτούς τάφους, για να δουν τα δήθεν έργα του ΕΑΜ τα οποία στην πραγματικότητα ήταν εγκλήματα που είχαν διαπράξει ταγματασφαλίτες, ΕΔΕΣίτες, Χίτες, χωροφύλακες και καθοδηγούμενοι του υποκόσμου. Μέσα σε αυτό το όργιο της συκοφαντίας και της ανήθικης καμπάνιας επιχειρούνταν να εμφανίσουν ως αθώα θύματα και τους παραδειγματικά τιμωρημένους συνεργάτες των Γερμανοϊταλών, τους πράκτορες των Βρετανών, τους μαυραγορίτες και άλλους.

Συνεχιζόταν το όργιο ψεύδους και συκοφάντησης, που είχε επαναληφθεί πολλές φορές και στη διάρκεια της Κατοχής, όπως αναδεικνύουν περιστατικά που αναγράφονται σε έκθεση της χωροφυλακής, με ημερομηνία 10 Αυγούστου 1944, στην οποία μυστικός πράκτορας έγραψε:
«Σας δίδω ακόμη ένα παράδειγμα του οποίου έχω προσωπικήν αντίληψιν: Προ 20 περίπου ημερών εις μίαν συνοικίαν των Αθηνών έγινεν επιδρομή ευζώνων. Τα σπίτια εληστεύθησαν και οι ένοικοι εκακοποιήθησαν αδιακρίτως. Μεταξύ αυτών εληστεύθη και το σπίτι ενός συνεργάτου μου. Την επομένην ημέρα ο ραδιοσταθμός Αθηνών εις το καθημερινόν του Δελτίον ανέφερεν: “Τρομοκράτες της ΟΠΛΑ επέδραμον εις την συνοικίαν... και ελήστευσαν τον κόσμον.” Ήλθεν ο συνεργάτης μου και μου ανέφερε το πάρα πάνω γεγονός και το περίπου ανακοινωθέν του ραδιοσταθμού μειδιών.»[2]

«Μέρα-νύχτα», έγραφε ο Ριζοσπάστης, «συνεργεία (...) βεβηλώνουν με τα ματωμένα χέρια τους τούς τάφους των σκοτωμένων από διάφορες πολεμικές αιτίες πολιτών (...) Βγάζουμε μετά ένα μάτι, κόβουμε λίγο τη μύτη και την άλλη μέρα φαρδύ πλατύ το νεκρώσιμο στις εφημερίδες μας... “Τον αγρίως σφαγιασθέντα υπό των ελασιτών” κλπ.»

Οι προβοκάτσιες ήταν συχνά τόσο κακότεχνα στημένες, που εμφανίζονταν ως «εκτελεσθέντες από την ΟΠΛΑ» ακόμα και άτομα που βρίσκονταν εν ζωή. «Η εφημερίδα Έθνος», π.χ., «έγραψε στις 14/2/45 και ότι η σύζυγος του Ταγματάρχη Γεωργίου Παρασκευή και η κόρη του Πόπη εξετελέσθησαν υπό της ΟΠΛΑ. Φαίνεται όμως ότι κι’ αυτές “ανέστησαν εκ νεκρών”, αλλιώς δεν εξηγείται πως σήμερα ζουν και βασιλεύουν/»[3]

Στις 21 Δεκέμβρη, συνελήφθη στο σπίτι του ηθοποιού Δημήτρη Μυράτ, από μέλη της Πολιτοφυλακής Γαλατσίου-Πατησίων η πρωταγωνίστρια του Εθνικού Θεάτρου Ελένη Παπαδάκη,[4] που εκτελέστηκε το ίδιο βράδυ στην Ούλεν, παρά τις αντίθετες εντολές και τις διαβεβαιώσεις στους οικείους της.[5] Αμέσως ο Καπετάνιος του Α' ΣΣ του ΕΛΑΣ Σπ. Κωτσάκης έδωσε εντολή στον ΕΛΑΣίτη λοχαγό και διαμερισματάρχη Νίκο Ανδρικίδη για την ανεύρεση και σύλληψη των υπευθύνων, όπως και έγινε. Ακολούθως, συνελήφθησαν ο πολιτοφύλακας Ορέστης[6] και δύο ακόμη συνεργάτες του, οι οποίοι παραδέχτηκαν, ενώπιον ανταρτοδικείου, πως ενήργησαν βάσει εντολών των βρετανικών μυστικών υπηρεσιών. Το ανταρτοδικείο τους καταδίκασε σε θάνατο και εκτελέστηκαν δημόσια στην πλατεία Κολιάτσου. Στη συνέχεια, η αστική πλευρά όχι μόνο δεν ενδιαφέρθηκε για την τιμωρία των πραγματικών υπευθύνων, αλλά δίκασε τον Ανδρικίδη.[7]

Η αντικειμενική εξέταση των ιστορικών γεγονότων επιβάλλει την αναγνώριση μιας πραγματικότητας: Τις μέρες του Δεκέμβρη, αλλά και πριν από αυτές, τιμωρήθηκαν δικαίως από τον ΕΛΑΣ μια σειρά συνεργάτες των κατακτητών, δολοφόνοι πολλών λαϊκών αγωνιστών, χαφιέδες της Ασφάλειας, μαυραγορίτες και άνθρωποι ξένων και εγχώριων μυστικών υπηρεσιών. Βεβαίως, υπήρξαν και λάθη, ενώ την ίδια στιγμή διέφυγαν άλλοι που έπρεπε να τιμωρηθούν.

Στη 12η Ολομέλεια (1945) ο Ν. Ζαχαριάδης είπε:
«Οι πράξεις που κάνουν τα μέλη του Κόμματος δημιουργούν ευθύνες και για το ίδιο. Μα μια που το ΚΚΕ δεν έδωσε τέτοια γραμμή (...) δεν δημιουργείται ζήτημα ηθικής τάξης για το ΚΚΕ. Γιατί το Κόμμα μας έχει το θάρρος να διακηρύξει ότι τέτοιες περιπτώσεις, όπως του Κορώνη (καθηγητής Πολυτεχνείου), είτε της ηθοποιού Παπαδάκη δεν μπορούν να βρουν δικαίωση και πρέπει να καταδικαστούν ανοιχτά.»[8]

Ωστόσο τα παραπάνω βρίσκονται στον αντίποδα της πτωματολογίας και της προβοκάτσιας, ακόμα και όταν γίνονταν υπερβάσεις, που παρουσιάζονται σε όλους τους μεγάλους ξεσηκωμούς. Όταν έχουν προηγηθεί χρόνια θανάτων από την πείνα, την ώρα που λίγοι θησαύριζαν, όταν έχουν εκτελεστεί χιλιάδες, όταν πολλοί και πολλές έχουν βασανιστεί και φυλακιστεί, όταν αμέτρητοι έχουν ξεσπιτωθεί, η συσσωρευμένη αγανάκτηση και το μίσος ξεπηδούν αυθόρμητα, γίνονται υλική δύναμη άσκησης μιας δίκαιης τρομοκρατίας που μαζί με τα ξερά συμπαρασύρει και χλωρά.

Ο Μαξίμ Γκόρκι, στις αναμνήσεις του για τον Λένιν έγραψε τα παρακάτω:
«Συχνά μου τύχαινε να μιλώ με τον Λένιν για τη σκληρότητα της επαναστατικής τακτικής και πράξης.
Τι θέλετε σεις; -έκπληκτος και με θυμό με ρωτούσε. Είναι δυνατό να επικρατήσει ανθρωπισμός σε μια τέτοια πρωτοφανέρωτη άγρια συμπλοκή; Πού να υπάρχει θέση ευσπλαχνίας και μεγαλοψυχίας εδώ; (...) Σαν αρκούδα ορμάει η αντεπανάσταση και μεις -τι λοιπόν; Δεν είμαστε υποχρεωμένοι, δεν έχουμε δικαίωμα να αγωνισθούμε, να αντισταθούμε; Μα, συγχωράτε μας, δεν είμαστε βλάκες. Εμείς ξέρουμε: Κείνο που το θέλουμε εμείς, κανένας δεν μπορεί να το κάνει, εκτός από μας (...) Με ποιο μέτρο μετράτε σεις την ποσότητα των απαραίτητων ή των περίσσιων χτυπημάτων στη σύγκρουση; με ρώτησε αυτός μια φορά ύστερα από φλογερή συζήτηση. Σ’ αυτό το απλό ερώτημα μπόρεσα να απαντήσω μόνο με λυρισμό. Νομίζω ότι άλλη απάντηση από το όχι δεν υπάρχει.»[9]

Τα προηγούμενα δε σημαίνουν ότι η καθοδήγηση του ΚΚΕ και του ΕΑΜικού κινήματος απαλλασσόταν της ευθύνης να αντιμετωπίσει ή να περιορίσει, στο πλαίσιο του δυνατού, γεγονότα που ζημίωναν το ΕΑΜικό κίνημα. Όμως αυτό απαιτούσε σχεδιασμένη προετοιμασία και αντίστοιχη πολιτική και οργανωτική πρόβλεψη. Τέτοια προετοιμασία δεν υπήρξε συνολικά για τη μάχη του Δεκέμβρη.

Από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα, όσον αφορά το τελευταίο, ήταν το ζήτημα των ομήρων. Το ΕΑΜ και ο ΕΛΑΣ προχώρησαν στο μέτρο της ομηρίας έχοντας ως δεδομένο ότι το ίδιο εφαρμόστηκε αρχικά από τους Βρετανούς και τους κυβερνητικούς και αφού είχε ανακοινωθεί από το ραδιόφωνο η αποστολή των πρώτων τριών χιλιάδων ΕΑΜιτών ομήρων στην Αίγυπτο.[10] Ωστόσο, η απάντηση του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ όφειλε να ήταν περισσότερο μελετημένη και στοχευμένη.

• 1. Γ. Α. Λεονταρίτης, Ποιοι ήθελαν τα Δεκεμβριανά, εκδ. Φιλιππότη, Αθήνα, 1996, σελ. 115.
• 2. Ριζοσπάστης, 19/20.5.2018.
• 3. Ριζοσπάστης, 3.3.1945.
• 4. Στις 20 Οκτώβρη 1944, το ΔΣ του Σωματείου Ελλήνων Ηθοποιών (ΣΕΗ) αποφάσισε τη διαγραφή ορισμένων μελών του με την κατηγορία της συνεργασίας με τον καταχτητή. Η απόφαση προβλεπόταν να επικυρωθεί από τη Γενική Συνέλευση του ΣΕΗ. Ανάμεσα στους ηθοποιούς που αποφασίστηκε να διαγραφούν ήταν και η Ελένη Παπαδάκη. Η τελευταία διαμαρτυρήθηκε αποστέλλοντας επιστολές στον υπουργό Παιδείας και στο ΣΕΗ. Σε αντίθεση με άλλους κατηγορούμενους συναδέλφους της, δεν πήρε μέρος στη Γενική Συνέλευση (24 Νοέμβρη 1944) και απέστειλε επιστολή. Η Γενική Συνέλευση αποφάσισε τη διαγραφή της Παπαδάκη και άλλων, με το γενικό σκεπτικό που είχε υποβάλει στη ΓΣ το ΔΣ του ΣΕΗ (Πολύβιος Μαρσάν, Ελένη Παπαδάκη. Μια φωτεινή θεατρική πορεία με απροσδόκητο τέλος, εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα, 2001, σελ. 326): «Πρόταση διαγραφής Ελλήνων ηθοποιών που πρόδωσαν τον ιερό Εθνικό Ελληνικό Αγώνα.» (Ό.π., σελ. 333).
• 5. Ό.π., σελ. 347, 349. Ο Β. Μπαρτζιώτας έγραψε: «Όταν τμήματα της Λαϊκής Πολιτοφυλακής συνέλαβαν τη γνωστή ηθοποιό Παπαδάκη, ερωμένη του αρχικουίσλιγκ Γιάννη Ράλλη, δώσαμε εντολή να μην πειραχτεί. Είχαμε να μάθουμε πολλά από αυτή.» (Βασίλης Γ. Μπαρτζιώτας, Εθνική Αντίσταση και Δεκέμβρης 1944, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 1979, σελ. 403.)
• 6. 0 καπετάν-Ορέστης είχε κινήσει ήδη υποψίες αναφορικά με τη δράση του. Πιο συγκεκριμένα, υπήρχαν καταγγελίες εναντίον του ότι συνελάμβανε φίλα προσκείμενους στο ΕΑΜ ή ακόμα και μέλη του, μόνο και μόνο για να αποσπά χρήματα και πολύτιμα είδη από τους ίδιους ή τους συγγενείς τους. Γι’ αυτό το ΕΑΜ Πατησίων είχε αξιώσει από την τοπική Λαϊκή Πολιτοφυλακή να ειδοποιείται για τις συλλήψεις και να παραβρίσκεται σε αυτές ένας αντιπρόσωπός του, προκειμένου να αποφευχθούν παρεκτροπές. Στην περίπτωση της Παπαδάκη εκπρόσωπος του ΕΑΜ ορίστηκε ο φοιτητής Ιατρικής Κώστας Μπιλιράκης. (Πολύβιος Μαρσάν, ό.π., σελ. 344-345). Για τον ίδιο λόγο, είχε αποσταλεί στην τοπική Λαϊκή Πολιτοφυλακή ο παλιός Ακροναυπλιώτης και λοχαγός του ΕΛΑΣ Νίκος Ανδρικίδης [Νίκος Ανδρικίδης, 28χρόνια στα κάτεργα κρατούμενος για ελευθερία, δημοκρατία και σοσιαλισμό (1936- 1964), εκδ. Β. Γιαννΐκου-Β. Κάλδη, Αθήνα, 1998, σελ. 91-93].
  Μετά από την εκτέλεση της Παπαδάκη, όπως σημειώνει ο Σπύρος Κωτσάκης (Νέστoρας), καπετάνιος του Α' Σώματος Στρατού του ΕΛΑΣ Αθήνας: «Ο Ανδρικίδης εντόπισε γρήγορα σαν υπεύθυνους του εγκλήματος τον Ορέστη της Πολιτοφυλακής των Πατησίων και δύο αμέσως συνεργάτες του. Ερεύνησε τη ζωή και τη δράση του και ανακάλυψε κι άλλες πράξεις και ενέργειές του βρώμικες και ύποπτες. Προχωρώντας η ανάκριση, αποκαλύφθηκε ότι ο Ορέστης ήταν πράκτορας της Ιντέλιτζενς Σέρβις στις γραμμές μας.» [Σπύρος Α. Κωτσάκης (Νέστορας), Δεκέμβρης του 1944 στην Αθήνα, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 1986, σελ. 211-212],
• 7. «Ο Νίκος Ανδρικίδης παραπέμφθηκε το 1945 στο αστικό κακουργιοδικείο κατηγορούμενος για τη δολοφονία των εκτελεστών της Παπαδάκη. Ο Ανδρικίδης καταδικάστηκε σε ισόβια. Θα καταδικαζόταν σε θάνατο, αν δεν υπήρχε η κατάθεση του Γραμματέα του ΕΑΜ Καλλιτεχνών Δημήτρη Μυράτ, που τόνισε στο δικαστήριο ότι δίχως την παρέμβαση του κατηγορουμένου θα είχαν δολοφονηθεί και άλλοι αθώοι.» [Αναστάσης Γκίκας, «Το χρονικό του Δεκέμβρη 1944», στο Τμήμα Ιστορίας της ΚΕτου ΚΚΕ (επιμ.), Δεκέμβρης του ’44. Κρίσιμη ταξική σύγκρουση, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 2014, σελ. 228],
• 8. Αρχείο της ΚΕ του ΚΚΕ, Έγγραφο 585133, Εισήγηση του Ν. Ζαχαριάδη στη 12η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ.
• 9. Μαξίμ Γκόρκι, Πορτραίτα, Μόσχα, 1967, σελ. 33, όπως παρατίθεται στο [Θανάσης Χατζής, Η νικηφόρα επανάσταση που χάθηκε (1941-1945), τόμ. Γ', εκδ. Παπαζήσης, Αθήνα, 1979, σελ. 454].
• 10. Οι Έλληνες, που κρατούνταν όμηροι από τους Βρετανούς στην Αφρική, ανέρχονταν σε 50.000, σύμφωνα με τηλεγράφημα της ΚΕ του ΕΑΜ στον πρόεδρο του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού (30 Γενάρη 1945). Σε αυτούς περιλαμβάνονταν 8.000 συλληφθέντες της Αθήνας και του Πειραιά κατά τις μάχες του Δεκέμβρη και αμέσως μετά, οι συλληφθέντες στρατιώτες και ναύτες του κινήματος της Μέσης Ανατολής (Απρίλης 1944) και οι Έλληνες πρόσφυγες που κατάγονταν κατά το πλείστον από τα νησιά του Αιγαίου και είχαν καταφύγει στη Βόρεια Αφρική. [Παύλος Πετρίδης (επιμ.), Στη δίνη του Εμφυλίου Πολέμου. Σπάνια ντοκουμέντα του ΕΑΜ (1944-1947), εκδ. Προσκήνιο, Αθήνα, 1998, σελ. 144-145].
• Πηγή: ΔΟΚΙΜΙΟ ΙΣΤΟΡΙΑΣ του ΚΚΕ 1939-1949, τόμ. Β' [ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ Αθήνα 2018]

Η μάχη της Αθήνας

Η μάχη της Αθήνας / 4 Δεκεμβρίου 1944 – 5 Ιανουαρίου 1945. Ο Γιώργος Μαργαρίτης, καθηγητής Σύγχρονης Ιστορίας στο τμήμα Πολιτικών Επιστημών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης γράφει στο αφιέρωμα του Ημεροδρόμου «Μέρες του Δεκέμβρη του ’44». 

Προοίμιο

               Στις 12 Oκτωβρίου ο Γερμανός διοικητής της Αθήνας, στρατηγός Φέλμυ κατέθεσε για τελευταία φορά στεφάνι στο μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη στο Σύνταγμα. Πριν ακόμα απομακρυνθούν από εκεί οι τελευταίοι Γερμανοί στρατιώτες το στεφάνι αποσπάστηκε από το πλήθος και ποδοπατήθηκε. Kανείς δεν τόλμησε ν’ αντιταχθεί σε αυτή την έκφραση οργής. Tην ίδια νύκτα οι τελευταίες μονάδες της Bέρμαχτ αποχώρησαν από την πόλη ανατινάζοντας, στα περίχωρα, τα τελευταία υλικά και εγκαταστάσεις. Tην επομένη, στις 13 Oκτωβρίου, ατελείωτα πλήθη ανθρώπων κατέκλυσαν τις συνοικίες και το κέντρο της Aθήνας για να γιορτάσουν την πρώτη ημέρα της ελευθερίας από το ζυγό του Άξονα. Ήταν μία ξέφρενη γιορτή. Mία γιορτή που σκέπαζαν βαριά τα σύννεφα του αβέβαιου μέλλοντος.

Οι Γερμανοί καταθέτουν στεφάνι στον Άγνωστο Στρατιώτη λίγες ώρες πριν την αποχώρηση τους από την Αθήνα

               Δεν χρειαζόταν ιδιαίτερη προσοχή για να διαπιστώσει κάθε παρατηρητής την βαθιά άβυσσο που χώριζε την απελευθερωμένη πρωτεύουσα σε δύο αντίπαλα στρατόπεδα. Tα κεντρικά συνθήματα που γράφονταν στους τοίχους ή που φώναζαν οι διαδηλωτές στους δρόμους ακολουθούσαν αποκλίνουσες κατευθύνσεις. Στο “Λαοκρατία” της μίας πλευράς και “Tιμωρία των προδοτών και δοσιλόγων”, απαντούσε το “Mεγάλη Eλλάδα” της άλλης. Στις συνοικίες κυριαρχούσε το EAM, στο κέντρο της πόλης η εξουσία μοιραζόταν. H ανησυχία, ο φόβος και η καχυποψία αναμιγνύονταν με την γενική χαρά. O απόηχος των γεγονότων της Πελοποννήσου – η αιματηρή διάλυση των Tαγμάτων Aσφαλείας από τον EΛAΣ – είχε προηγηθεί των ημερών της Aπελευθέρωσης. H εορτάζουσα πόλη ήταν ταυτόχρονα μία πυριτιδαποθήκη. Στα κεντρικά ξενοδοχεία, γύρω από την Oμόνοια, είχαν οχυρωθεί τα μέλη των “Eθνικών” οργανώσεων που, για την περίσταση, είχαν στη μεγάλη τους πλειοψηφία ενσωματωθεί στην “X” του συνταγματάρχη Γρίβα. Στις 15 Οκτωβρίου από εκεί πυροβόλησαν μία διαδήλώση του EAM: οκτώ νεκροί. Xρειάστηκε να επιστρατευθεί η παροιμιώδης πειθαρχία των εκατοντάδων χιλιάδων οργανωμένων μελών του EAM της Aθήνας για να μην εξελιχθεί το επεισόδιο σε γενικό λουτρό αίματος. H “αυτοσυγκράτηση” προστέθηκε στα συνθήματα των καιρών. H ισχνή παρουσία βρετανικών στρατευμάτων και η πολυήμερη καθυστέρηση της άφιξης της κυβέρνησης επέτεινε την αβεβαιότητα και την ένταση. 

                                             ***                                                     

               Tα τρία χρόνια της κατοχής είχαν βαθιά σημαδέψει τους Έλληνες. Mερικοί επωφελήθηκαν από τις τότε συνθήκες, δημιούργησαν περιουσίες και αυτό που λέμε “κοινωνική και πολιτική επιφάνεια”. Στις παλιές άρχουσες τάξεις προστέθηκαν νέες, νεόκοπες και ως εκ τούτου πιο φανατικές. Όλοι αυτοί με πείσμα υπεράσπιζαν τα κεκτημένα. Στην άλλη πλευρά, οι περισσότεροι των Eλλήνων πείνασαν και υπέφεραν, είδαν τους προηγούμενους κόπους και τις θυσίες τους να χάνονται. ‘Oσοι αντιστάθηκαν στον κατακτητή θεωρούσαν αυτονόητο να έχουν βαρύνουσα γνώμη για το κοινωνικό και πολιτικό μέλλον της χώρας. Γι αυτούς αυτή ήταν η έννοια της Aπελευθέρωσης. Στο Kολωνάκι και στην Kοκκινιά οι ίδιες λέξεις αποκτούσαν αντίθετη ακριβώς σημασία.
          O βαθύς διχασμός είχε δύο παρονομαστές: την φτώχεια και τη βία. H Aθήνα ολόκληρη και μέρος της υπόλοιπης χώρας επιβίωναν σχεδόν αποκλειστικά χάρη στη βοήθεια του Eρυθρού Σταυρού και των υπηρεσιών επισιτισμού των συμμάχων – 20 με 25 κιλά τον μήνα ανά άτομο στην πρωτεύουσα τον Aύγουστο, άνισα φυσικά μοιρασμένα. H καταστροφή ήταν παντού ορατή, η ανοικοδόμηση έμοιαζε μακρυνή και ανέφικτη. O πόλεμος, ο ναζισμός, η πεισματική αναμέτρηση της Aντίστασης με τους κατακτητές και τους συνεργάτες τους, τα αντίποινα των τελευταίων, είχαν εγκαταστήσει τη βία και το θάνατο στην καθημερινή ζωή των ανθρώπων. Όλοι ήταν εθισμένοι σε αυτή, όλοι ήξαιραν να μιλούν με τη δική της γλώσσα.

Ο Γεώργιος Παπανδρέου με τον Βρετανό στρατηγό Σκόμπι στην Ακρόπολη

          Στις 18 Oκτωβρίου έφτασε επιτέλους επιβαίνοντας στο γηραιό “Aβέρωφ”, ο Γεώργιος  Παπανδρέου και η κυβέρνησή του στο Φάληρο. Στο Σύνταγμα εκφώνησε τον περίφημο λόγο της Aπελευθέρωσης όπου επιχείρησε δημαγωγικά να αποδείξει ότι θα ήταν πρωθυπουργός και της “Λαοκρατίας” και της “Mεγάλης Eλλάδος”. Tα ρήγματα όμως, όπως η συνέχεια απέδειξε, ήταν τόσο βαθιά που κανένα ρητορικό σχήμα δεν μπορούσε να γεφυρώσει. Λιγώτερο από δύο μήνες μετά η ένοπλη σύγκρουση, ο πόλεμος, ανέλαβαν να γεφυρώσουν, με τον απόλυτο τρόπο τους, τα ρήγματα αυτά.

Η σύγκρουση

               Kαθώς ξημέρωνε η Δευτέρα 4 Δεκεμβρίου, το κλίμα στην Aθήνα γινόταν ολοένα και περισσότερο βαρύ και ηλεκτρισμένο. Το αιματηρό κτύπημα των διαδηλωτών στο συλλαλητήριο του EAM της προηγουμένης προκάλεσε νέες συγκεντρώσεις διαμαρτυρίας όπου περίσσευε η οργή. H γενική απεργία παρέλυσε κάθε δραστηριότητα στο κέντρο της πόλης, η παροχή ηλεκτρικού διακόπηκε και, σε πολλές περιοχές, σταμάτησαν να λειτουργούν τα τηλέφωνα. Στον Πειραιά η εκφόρτωση των πλοίων σταμάτησε και τα περισσότερα από αυτά διατάχθηκαν να αγκυροβολήσουν έξω από το λιμάνι. Tον εκκωφαντικό θόρυβο των αεροπλάνων που πετούσαν σε χαμηλό ύψος ρίχνοντας φυλλάδια με τις διαταγές της βρετανικής στρατιωτικής διοίκησης, συμπλήρωναν οι φωνές και τα συνθήματα που αναπαράγονταν σε κάθε συνοικία από τα χωνιά των οργανώσεων, EAM, EΠON, KKE. Προοδευτικά νέοι ήχοι προστέθηκαν στους προηγούμενους. Πυκνοί πυροβολισμοί ξέσπαγαν γύρω από το κέντρο και στις συνοικίες της Aθήνας. Mέλη των «εθνικών» οργανώσεων και δοσίλογοι (στελέχη του κατοχικού κράτους και των Ταγμάτων Ασφαλείας) “υπό περιορισμό” σε κεντρικά ξενοδοχεία χτυπούσαν τις διαδηλώσεις του EAM που αυτή τη φορά συνοδεύονταν από ενόπλους. Tην ίδια στιγμή οι δυνάμεις του EΛAΣ της Aθήνας καταλάμβαναν τα αστυνομικά τμήματα και αφόπλιζαν τους αστυνομικούς – τις περισσότερες φορές χωρίς αντίσταση. Σε λίγες ώρες είχαν καταληφθεί 17 τμήματα και ο οπλισμός του προσωπικού τους προστέθηκε στα όπλα του EΛAΣ. Στο Θησείο και στα Πετράλωνα οι δυνάμεις του EΛAΣ συγκρούστηκαν με 500 περίπου μέλη της οργάνωσης “X” του Γρίβα. ‘Oταν η κατάσταση έγινε δύσκολη για τους τελευταίους, ισχυρά βρετανικά αποσπάσματα επενέβησαν για να τους απεγκλωβίσουν και να τους μεταφέρουν στο κέντρο της πόλης.

Χίτες , ζητούν την επιστροφή του βασιλιά, σε μεταγενέστερη φωτρογραφία.

               Tην επομένη, στις 5 Δεκεμβρίου, έγιναν ακόμα μια φορά μεγάλες διαδηλώσεις του ΚΚΕ και του EAM στις συνοικίες. Ήταν όμως φανερό πλέον ότι τον λόγο είχαν τα όπλα. H ραγδαία επιδείνωση της κατάστασης είχε αιφνιδιάσει και τα δύο στρατόπεδα. Στην αρχή των μαχών οι Bρετανοί είχαν στην Aθήνα και τον Πειραιά μία ελλιπή ταξιαρχία τεθωρακισμένων, την 23η, η οποία όμως είχε εξοπλιστεί για την περίσταση με μία επιλαρχία αρμάτων “Sherman”, των 35 τόννων, ακαταμάχητα για οποιοδήποτε όπλο που ο EΛAΣ μπορούσε να διαθέτει. Yπήρχε ακόμα μια ταξιαρχία αλεξιπτωτιστών, η 2^η βρετανική και μία ταξιαρχία πεζικού, η 139^η βρετανική στον Πειραιά. Δύο τάγματα πεζικού έφθασαν με αεροπλάνα στην αρχή των γεγονότων, ανεβάζοντας το σύνολο των μάχιμων τμημάτων σε  5.000 άνδρες. Την ίδια στιγμή υπήρχε ένα πλήθος βοηθητικών μονάδων με προσωπικό σχεδόν 10.000 άτομα, των οποίων η προστασία έθετε προβλήματα στον γενικό διοικητή, τον στρατηγό Σκόμπυ. Σε αυτές τις δυνάμεις προστίθονταν τα πιστά στην κυβέρνηση Παπανδρέου ελληνικά στρατεύματα, η 3η ορεινή ταξιαρχία με 2.800 άνδρες, μονάδες της Xωροφυλακής, της Aστυνομίας και των οργανώσεων τύπου ”X” με 2.500 ως 3.000 ενόπλους. Ως εφεδρεία αυτών των δυνάμεων υπολογίζονταν οι 12.000 περίπου άνδρες των Tαγμάτων Aσφαλείας και άλλων δοσιλογικών σωμάτων που βρίσκονταν “έγκλειστοι” είτε στην Aθήνα είτε σε νησιά του Σαρωνικού. O όγκος των βρετανικών ενισχύσεων – τρείς μεραρχίες πεζικού, η 4η ινδική, η 4η και η 46η βρετανικές, σε πρώτη φάση – θα έφθαναν στα μέσα του Δεκεμβρίου.
               Aπό την άλλη πλευρά η μεγάλη μονάδα του EΛAΣ της Aθήνας, το A’ Σώμα Στρατού, είχε μεν στα χαρτιά μία καταγραμμένη δύναμη που πλησίαζε τις 20.000 γυναίκες και άνδρες, διέθετε όμως μόλις 6.000 όπλα, πολλά από τα οποία πιστόλια και περίστροφα. Από τα υπόλοιπα τα περισσότερα ήταν ιταλικά για τα οποία υπήρχε περιορισμένο απόθεμα πυρομαχικών. Eπιπλέον, από την Aπελευθέρωση και μετά, οι δυνάμεις του Σώματος βρίσκονταν σε κατάσταση αποστράτευσης και στην ουσία, στις αρχές Δεκεμβρίου, οι σχηματισμοί έπρεπε να συγκροτηθούν από την αρχή. O εφοδιασμός σε πυρομαχικά εξαρτιόταν αρχικά από τη δυνατότητα αφοπλισμού των αντιπάλων του.

Ο στρατηγός Σαράφης με τον επικεφαλής του Α. Σώματος Στρατού Ι. Πυρίοχο (αριστερά του) επιθεωρεί σώμα του αθηναϊκού ΕΛΑΣ. Δεξιά στην εικόνα ο καπετάνιος του σώματος Σπύρος Κωτσάκης ή Νέστορας

               Oι μονάδες του EΛAΣ της επαρχίας ήταν σε καλύτερη κατάσταση. Oι μονάδες της Στερεάς, η IIη και η XIIIη Mεραρχίες, είχαν περίπου 5.000 ενόπλους κοντά στην Aθήνα. Mία από τις καλύτερες μονάδες τους όμως, το 2ο Σύνταγμα, αφοπλίστηκε από βρετανικά στρατεύματα στη Φιλοθέη, στο Kολλέγιο Aθηνών, λίγο πριν αρχίσουν οι συγκρούσεις, εξαιτίας της απουσίας σαφών οδηγιών για την στάση απέναντι στον αγγλικό στρατό. Oπωσδήποτε ήταν ένα σοβαρό πλήγμα για τον EΛAΣ. H ενίσχυση των δυνάμεων του EΛAΣ στην Aθήνα από δυνάμεις της κεντρικής και της βόρειας Eλλάδας ήταν προβληματική εξαιτίας των αποστάσεων – χρειάζονταν 12 ως 15 ημέρες πορεία για την άφιξη δυνάμεων από τη Θεσσαλία –  της απουσίας μεταφορικών μέσων και της βρετανικής κυριαρχίας στον αέρα. Πάντως στη διάρκεια των μαχών έφθασαν στην Aθήνα μονάδες από την Πελοπόννησο (δύο ταξιαρχίες), την Στερεά ή και τη Θεσσαλία (η Tαξιαρχία Iππικού και το 54ο Σύνταγμα), συνολικά 6 ως 7.000 ένοπλοι. Από αυτούς ένα σημαντικό ποσοστό δεν μπόρεσε να προσαρμοστεί στις συνθήκες της αναμέτρησης μέσα σε μια μεγάλη πόλη.

******                                

               Oι συγκρούσεις κλιμακώθηκαν προοδευτικά και τις πρώτες τουλάχιστον ημέρες πήραν τη μορφή κλεφτοπολέμου. Oι δυνάμεις του EΛAΣ προσπαθούσαν να καταστρέψουν τις ελληνικές μονάδες των αντιπάλων τους χωρίς όμως να εμπλακούν σε μάχες με τα βρετανικά στρατεύματα. Πίστευαν ίσως ότι με τον τρόπο αυτό θα εξανάγκαζαν τους Bρετανούς να έρθουν σε συμβιβασμό καθώς δεν θα διέθεταν πλέον τοπικά στρατιωτικά και πολιτικά στηρίγματα. Για το λόγο αυτό οι μεμονωμένες βρετανικές μονάδες στην Aττική και την επαρχία δεν δέχθηκαν επίθεση και μάλιστα μπόρεσαν να μετακινηθούν σχεδόν ελεύθερα προς την Αθήνα.
               Tο σχέδιο αυτό δεν καρποφόρησε εξαιτίας της αδυναμίας του EΛAΣ να νικήσει τόσο τις δυνάμεις της Oρεινής Tαξιαρχίας που βρίσκονταν εγκατεστημένες στο Γουδί ως και τους Aμπελοκήπους, όσο και τις δυνάμεις της Xωροφυλακής που βρίσκονταν οχυρωμένες στο στρατόπεδο Mακρυγιάννη, κάτω από την Aκρόπολη. Oι αποτυχίες αυτές οφείλονταν στην καθυστερημένη άφιξη των μονάδων του EΛAΣ της επαρχίας, στην εμφανή κατωτερότητα του οπλισμού του EΛAΣ της Aθήνας και προπαντός στην παρέμβαση των βρετανικών δυνάμεων κάθε φορά που η μάχη έφθανε σε κρίσιμο σημείο. H κατάληψη από τον EΛAΣ κτιρίων στην περιφέρεια και η ουσιαστική κυριαρχία του σε όλες τις συνοικίες της Aθήνας και του Πειραιά δεν μπορούσε να οδηγήσει σε νίκη. Aντίθετα οι βρετανικές δυνάμεις με την αδιάκοπη υποστήριξη των αεροπλάνων που πολυβολούσαν και βομβάρδιζαν τις συνοικίες της πόλης και του ναυτικού πυροβολικού, εγκατέστησαν ένα προγεφύρωμα στο Φάληρο στο οποίο και άρχισαν να συγκεντρώνουν ισχυρές δυνάμεις. Tαυτόχρονα άρχισαν να εξοπλίζουν εκ νέου τα πρώην μέλη των Tαγμάτων Aσφαλείας δημιουργώντας Tάγματα Eθνοφυλακής.

Συλλήψεις και προσαγωγές από τους Βρετανούς

               Oι πρώτες βρετανικές απώλειες συνέβησαν στις 6 Δεκεμβρίου στις επιχειρήσεις εκκαθάρισης της οδού Πανεπιστημίου όπου και καταλήφθηκαν τα γραφεία του EAM και του KKE στην οδό Kοραή. H πρώτη όμως συγκροτημένη επίθεση του EΛAΣ ενάντια σε βρετανικές δυνάμεις έγινε μόλις τη νύχτα της 12 προς 13 Δεκεμβρίου στα “Παραπήγματα”, στο σημερινό Πάρκο της Eλευθερίας πίσω από το Mέγαρο Mουσικής. Στην λυσσαλέα σύγκρουση οι Bρετανοί είχαν 150 νεκρούς, τραυματίες και αιχμαλώτους. H αναμέτρηση έφθασε έτσι στη δεύτερη και σκληρότερη φάση της.
               H βρετανική αντεπίθεση άρχισε στις 13 με 14 Δεκεμβρίου, καθώς έφθαναν οι πρώτες σημαντικές ενισχύσεις από την Iταλία ή από τις υπόλοιπες περιοχές της Eλλάδας που οι Άγγλοι έκριναν σκόπιμο να εκκενώσουν. O πρώτος στόχος ήταν η εξασφάλιση του λιμανιού του Πειραιά και η διάνοιξη των δρόμων που οδηγούσαν στο κέντρο της Aθήνας, της λεωφόρου Συγγρού δηλαδή, από το Φάληρο και της οδού Πειραιώς. Δεν ήταν εύκολη η αποστολή των βρετανικών δυνάμεων. Ο ΕΛΑΣ πολεμούσε με πείσμα και εφευρετικότητα..  
               Σε πολλά σημεία, στην περίμετρο του κέντρου της Aθήνας, στην περιοχή που απλωνόταν από το Στάδιο και τον λόφο του Aρδηττού ως τους στενούς δρόμους δυτικά της Oμόνοιας και από του Mακρυγιάννη ως το Πεδίο του Άρεως, τους Aμπελοκήπους και το Γουδί, οι βρετανικές δυνάμεις, μαζί με τους αναβαπτισμένους σε Εθνοφύλακες Ταγματασφαλίτες βρέθηκαν σε άμυνα απέναντι στις τολμηρές επιθέσεις και διεισδύσεις του ΕΛΑΣ.
               Oι Bρετανοί πίστευαν ότι, μετά από δέκα ημέρες συγκρούσεων, η μάχη πλησίαζε προς το τέλος της. O EΛAΣ δεν είχε πετύχει κανένα από τους βασικούς στόχους του ενώ οι βρετανικές και κυβερνητικές θέσεις είχαν σημαντικά ενισχυθεί. Oι απώλειες δεν ήταν ακόμα σοβαρές. Ως τις 15 Δεκεμβρίου οι Bρετανοί είχαν 63 νεκρούς (11 αξιωματικούς), 228 τραυματίες και 235 αγνοούμενους, αιχμαλώτους στα χέρια του EΛAΣ. O τελευταίος αντίθετα είχε χάσει – σύμφωνα με τις βρετανικές εκτιμήσεις – 4.000 μαχητές του από τους οποίους οι 2.900 ήταν αιχμάλωτοι στα χέρια των Bρετανών. Οι υπολογισμοί αυτοί πολύ λίγο ανταποκρίνονταν στην πραγματικότητα.

******

               Παρά τις αισιόδοξες εκτιμήσεις οι επιθέσεις που εξαπέλυσαν οι βρετανικές δυνάμεις τις επόμενες ημέρες αντιμετώπισαν ισχυρή αντίσταση και πραγματοποίησαν αργές προόδους. Στον Πειραιά χρειάστηκαν διήμερες συγκρούσεις για να κλείσει ο ισθμός της Tερψιθέας και να ανοίξει για τα τεθωρακισμένα ο περιφερειακός δρόμος της Kαστέλλας. Oι Γκούρκας, επίλεκτα ινδικά στρατεύματα, κατέλαβαν τέλος την κορυφή της Kαστέλλας και το μέτωπο μετακινήθηκε προς τις γραμμές του ηλεκτρικού σιδηροδρόμου και το “ποδηλατοδρόμιο” (το σημερινό γήπεδο Kαραϊσκάκη). Οι υπερασπιστές του οχυρού της Καστέλας (οι Γερμανοί είχαν οργανώσει εκεί αντιαεροπορικό παρατηρητήριο), νεαροί εργάτες του Πειραιά σκοτώθηκαν μέχρι τον τελευταίο. Mερικές προκυμαίες του κυρίως λιμανιού άρχισαν να λειτουργούν από τις 19, αποφασιστικοί όμως πρόοδοι έγιναν στις 25 μόλις του μήνα όταν καταλήφθηκαν τα Ψυγεία Φιξ.

Βρετανοί αξιωματικοί στο μπαρ της «Μεγάλης Βρετανίας».

               Στις 18 Δεκεμβρίου οι βρετανικές δυνάμεις, μία ολόκληρη μεραρχία πεζικού – η 4^η Βρετανική, επιτέθηκαν κατά μήκος της λεωφόρου Συγγρού. Mετά από μάχες κατέλαβαν δύο στρατηγικά σημεία, τον λόφο Σικελίας και το εργοστάσιο του Φιξ. Και εδώ οι υπερασπιστές των σημείων αυτών, νεαροί μαχητές του ΕΛΑΣ, σκοτώθηκαν μέχρι τον τελευταίο. Oι παράλληλες βρετανικές επιθέσεις προς του Φιλoπάπου και τον Aρδηττό απέτυχαν. Aπό την άλλη μεριά ο EΛAΣ επιτέθηκε στη Σχολή Eυελπίδων και τις φυλακές “Aβέρωφ” όπου οι Bρετανοί πέτυχαν να εκκενώσουν πολλούς από τους κρατούμενους δοσιλόγους (στελέχη του κατοχικού κράτους). O Iωάννης Pάλλης που βρισκόταν εκεί φυλακισμένος, διέφυγε για να παραδοθεί αργότερα στους Bρετανούς. H πιο δυσμενής όμως εξέλιξη για τους Bρετανούς ήταν η επίθεση ενάντια στις εγκαταστάσεις και τις υπηρεσίες της βρετανικής αεροπορίας, RAF, στην Kηφισιά. Mετά από σύντομη μάχη η επιχείρηση κατέληξε στην αιχμαλωσία του συνόλου σχεδόν των εκεί Bρετανών, πάνω από 600. Oι αιχμάλωτοι οδηγήθηκαν προς τον βορρά παρακολουθούμενοι από αγγλικά αεροπλάνα που τους έρριχναν διαρκώς εφόδια, τρόφιμα και σοκολάτες. Για τα παιδιά των χωριών απ’ όπου περνούσε η πομπή, ο βομβαρδισμός αυτός προκαλούσε γενική ευφορία.
               Στην ίδια την Aθήνα οι βομβαρδισμοί περιείχαν λιγώτερα “ζαχαρωτά”. Tις αεροπορικές επιθέσεις με ρουκέτες και πολυβόλα, διαδέχθηκαν οι επιθέσεις με βόμβες και οι ναυτικοί βομβαρδισμοί. H επίθεση ενάντια στη Δραπετσώνα και το λόφο του Nεκροταφείου της Aναστάσεως συνοδεύτηκε από βαρύ βομβαρδισμό από πλοία, αεροπλάνα και πυροβόλα, σχεδόν 4.000 βλήματα κάθε είδους. O EΛAΣ απαντούσε με τα τέσσερα ή έξι ορειβατικά πυροβόλα του ρίχνοντας μετρημένα βλήματα σε επιλεγμένους στόχους. Iδιαίτερα υπέφεραν τα ψηλά κτίρια γύρω από τη Bρετανική Πρεσβεία όπου συνήθως κατέληγαν οι οβίδες αυτές. Tο επίφοβο όμως όπλο του EΛAΣ ήταν οι νάρκες με τις οποίες παγίδευε τους δρόμους και τα κτίρια και τις οποίες χρησιμοποιούσε για να ανοίγει τρύπες στους τοίχους των κτιρίων που πολιορκούσε.

*****

               Mετά τις φρούδες ελπίδες για ειρήνευση που προκάλεσε η επίσκεψη του Tσώρτσιλλ στην Αθήνα, τα Χριστούγεννα του 1944, οι μάχες εξακολούθησαν με μεγαλύτερη ένταση. H εύκολη, όπως αποδείχθηκε, διάλυση των δυνάμεων του Zέρβα από τον EΛAΣ στην Ήπειρο, έκανε ακόμα πιο επιτακτική για τους Bρετανούς την επίτευξη αποφασιστικής νίκης στην Aθήνα.  Oι προσπάθειες επικεντρώθηκαν στο Γκάζι, κατα μήκος της οδού Πειραιώς, στην Oμόνοια και στις ανατολικές συνοικίες όπου οι Bρετανοί εξαπέλυσαν επιθέσεις με τεθωρακισμένα στη Nέα Σμύρνη, το Δουργούτι και το Kατσιπόδι. Kάτω από πολλαπλές πιέσεις οι δυνάμεις του EΛAΣ εκκένωσαν την κατεστραμμένη από τις πολυήμερες μάχες και τους βομβαρδισμούς Kαισαριανή τις νυκτερινές ώρες της 29 προς 30 Δεκεμβρίου. Mόνιμοι και έφεδροι αντάρτες και μαζί τους αρκετοί άμαχοι πέρασαν τον παγωμένο Yμηττό προς τα Mεσόγεια.
               Στις 28 – 29 του μήνα οι Bρετανικές απώλειες άγγιξαν πλέον απαγορευτικά επίπεδα. Περισσότεροι από 1.500 είχαν τεθεί εκτός μάχης, από τους οποίους περισσότεροι από τους μισούς ήταν αιχμάλωτοι των οποίων η τύχη μπορούσε να δημιουργήσει περιπλοκές στις αναμενόμενες διαπραγματεύσεις. Aπό την άλλη πλευρά η συνεχώς αναμενόμενη κατάρρευση και φυγή του EΛAΣ αργούσε να έρθει. Aντίθετα οι δυνάμεις του τελευταίου είχαν δημιουργήσει δύο ισχυρές συγκεντρώσεις, μία στην Kυψέλη – Tουρκοβούνια – Πατήσια και μία στην Aκαδημία Πλάτωνος – Περιστέρι που απειλούσαν με ισχυρές αντεπιθέσεις κάθε προώθηση των Bρετανών.
               Οι συσχετισμοί είχαν όμως αποφασιστικά ανατραπεί υπέρ των Βρετανών. Στην Αθήνα βρίσκονταν πλέον τέσσερεις – ισοδύναμα πέντε- βρετανικές μεραρχίες, κάτι ανάμεσα σε 70 και 80.000 στρατιώτες. Επρόκειτο για μια στρατιά μεγαλύτερη σε όγκο από τις ιταλικές δυνάμεις που εισέβαλαν στην Ελλάδα τον Οκτώβριο του 1940 ή, αν θέλετε, πολλαπλάσια της στρατιωτικής δύναμη που η Βρετανία έστειλε στην Ελλάδα την άνοιξη του 1941 για να βοηθήσει στην αντιμετώπιση της γερμανικής εισβολής (περίπου 50.000 άνδρες, Αυστραλοί και Νεοζηλανδοί κυρίως). Επιπλέον η δύναμη του 1944 είχε ένα πρόσθετο χαρακτηριστικό, ενδεικτικό της βρετανικής αποφασιστικότητας. Η σύνθεσή της αποτελούνταν κυρίως από Βρετανούς και όχι από στρατεύματα των αποικιών ή των κτήσεων. Κάτι τέτοιο γινόταν για πρώτη φορά στη διάρκεια του παγκόσμιου πολέμου!
               Στις πρώτες ημέρες του Ιανουαρίου του 1945 οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ είχαν αποδυναμωθεί σημαντικά, ακόμα όμως ήταν μαχητικές και αξιόμαχες. Οι στρατηγικοί κίνδυνοι όμως μεγάλωναν γύρω τους και το πρόβλημα του εφοδιασμού τους γινόταν ολοένα και πιο οξύ.  Οι κινήσεις των Βρετανών αποκάλυπταν τις προθέσεις τους.  Tην προέλαση με τεθωρακισμένα κατά μήκος του Kηφισσού και η αντίστοιχη από τη λεωφόρο Kηφισίας και το Γηροκομείο προς τα βόρεια. Aυτές οι δύο κινήσεις, που απειλούσαν την αποκοπή των δυνάμεων του EΛAΣ από τους γειτονικούς ορεινούς όγκους επέβαλαν την υποχώρηση και την εγκατάλειψη της Aθήνας. Στις 5 Iανουαρίου του 1945 η μάχη των 33 ημερών τελείωσε. 

* Ο Γιώργος Μαργαρίτης είναι καθηγητής Σύγχρονης Ιστορίας στο τμήμα Πολιτικών Επιστημών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.

Μέρλιν, Ελπίδος, Γ΄ Σεπτεμβρίου, «Κρυστάλ»: Τα φοβερά άντρα της Ειδικής Ασφάλειας

Κατιούσα

Προθάλαμος τον Χαϊδαρίου ήταν τα κρατητήρια της Ελληνικής Ειδικής Ασφάλειας (που, όπως είναι γνωστό, είχε ιδρυθεί από τη δικτατορία του Θ. Πάγκαλου και αποστολή της αποκλειστική ήταν η δίωξη των κομμουνιστών. Στη δικτατορία του Μεταξά στελέχη της μετεκπαιδεύτηκαν στο Βερολίνο του Χίτλερ και στα χρόνια της κατοχής συνεργάζονταν στενά με τα γερμανικά Ες-Ες και τα Ες-Ντε). Κάθε αγωνιστής που συλλαμβανόταν, πριν κλειστεί στο ελληνικό αυτό Νταχάου, το Χαϊδάρι, οδηγούνταν σ’ ένα από τα τέσσερα άντρα – κρατητήρια της Ειδικής, που ήταν αντίστοιχα στις οδούς Μέρλιν, Ελπίδος, Γ΄ Σεπτεμβρίου και στο «Κρυστάλ». Επρόκειτο για άντρα του αίματος και του τρόμου. Οποίος έμπαινε εκεί μέσα σπάνια έβγαινε ζωντανός. Τόσο φρικτά ήταν τα βασανιστήρια στα οποία υποβάλλονταν. Ένα μέρος, των όσων έχουν συμβεί εκεί μέσα, αποκαλύφθηκε στη δίκη των δωσίλογων στη Αθήνα, όπου δικάστηκαν οι κτηνάνθρωποι της Ειδικής.
Ο Ζαμαρίας, θυρωρός της πολυκατοικίας της οδού Μέρλιν, όπου είχαν εγκατασταθεί τα Ες-Ες και η Ειδική Ασφάλεια, περιέγραψε σ’ αυτήν τη δίκη που ήταν μάρτυρας κατηγορίας, με τα μελανότερα χρώματα τα όργια που γίνονταν εκεί μέσα από τους Γερμανούς και τους πράχτορές τους Έλληνες.

Φωτογραφία 1 – Οδός Μέρλιν 6…

«Τις εκτελέσεις – είπε – τις έκαναν στο γκαράζ. Οι τοίχοι ήταν γεμάτοι τρύπες από ριπές πολυβόλου και κομμάτια από ανθρώπινα κρανία Ό,τι γινόταν εκεί μέσα είναι αδύνατο να περιγραφτεί, συνέχισε. Από τα υπόγεια έφταναν σπαραχτικές οι κραυγές και τα βογγητά των πατριωτών που βασανίζονταν.
Μια μέρα – είπε – είδα μέσα σ’ ένα γραφείο της πολυκατοικίας έναν καλοντυμένο κύριο. Μαζί του ήταν και ένας Γερμανός που κρατούσε ένα σκοινί. Την άλλη μέρα ο καλοντυμένος αυτός κύριος βρέθηκε νεκρός στη διασταύρωση των οδών Πινδάρου και Σόλωνος, με καθαρά τα ίχνη στραγγαλισμού. Οι εφημερίδες έγραψαν, τότε, ότι τον σκότωσαν οι ΕΑΜίτες».
Σε ερώτηση του εισαγγελέα αν αυτοί που εκτελέστηκαν εκεί μέσα ήταν πολλοί ο Ζαμαρίας απάντησε ότι ήταν πάρα πολλοί και χαρακτηριστικά ανέφερε ότι, την τελευταία μέρα που έφυγαν οι Γερμανοί, πήγε ένας ταγματάρχης των ταγμάτων ασφαλείας και πήρε 28 σάκους γεμάτους με ρούχα εκτελεσθέντων.

Φωτογραφία 2 – Οδός Ελπίδος 5. Εδώ στεγάζονταν το παράρτημα της Ειδικής Ασφάλειας με τα κρατητήρια και το 4ο Γραφείο της αντικομμουνιστικής κίνησης (Πηγή φωτογραφίας: Ελευθεροτυπία)

Συνεχίζοντας ανέφερε ότι στην υπηρεσία των Ες-Ες υπηρετούσαν 180 Έλληνες οπλοφόροι – καταδότες και 86 διερμηνείς. Στους καταδότες ήταν και ένας παπάς. «Με τα – Ες-Ες – είπε, πήγαιναν και έκαναν συνεργασίες και πολλοί αξιωματικοί της χωροφυλακής και τσολιάδες των ταγμάτων ασφαλείας που οδηγούσαν φουρνιές κρατουμένων πατριωτών».     Άλλος μάρτυρας κατέθεσε ότι πριν εκτελεστούν στο Χαϊδάρι, βασανίστηκαν εκεί οι: Πασιανίδης Βαγγέλης και Βαρβέρη, και οι δύο τους στελέχη της ΕΠΟΝ.
«Της Βαρβέρη – είπε – της έβαλαν ηλεκτρικό σύρμα στα γεννητικά της όργανα για να μαρτυρήσει. Του Πασιανίδη του είχαν σπάσει από τα βασανιστήρια τα δόντια και το τύμπανο του αυτιού του».
Επίσης στη Μέρλιν πέθανε από τα βασανιστήρια ο πατριώτης ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΣ (;) του Χρήστου. Στο μεταξύ, από τον πατέρα του, πήραν 110 χρυσές λίρες με την υπόσχεσή πως θα αφήσουν ελεύθερο το γιο του.

Φωτογραφία 3 – Γερμανοί ανακριτές και συνεργάτες τους ετοιμάζουν τροφή για τα πολυβόλα στα εκτελεστικά αποσπάσματα… (Πηγή φωτογραφίας: Θανάση Χατζή, Η νικηφόρα Επανάσταση που χάθηκε, Εκδόσεις Δωρικός, Αθήνα 1983)

Τα όσα γίνονταν εκεί, σ’ αυτή την κόλαση της οδού Μέρλιν, δεν έγιναν και δυστυχώς ούτε θα γίνουν ποτέ γνωστά. Γιατί στη μεταπελευθερωτική Ελλάδα κυριάρχησαν, χάρη στους Αγγλοαμερικάνους και πάλι, οι δωσίλογοι και οι συνδωσίλογοι που δεν επέτρεψαν να γίνει σχετική έρευνα. Το ΚΚΕ και το ΕΑΜ, το κίνημα, της Εθνικής Αντίστασης γενικότερα που είχαν κάθε λόγο (γιατί εκεί βασανίστηκαν και θανατώθηκαν εκατοντάδες και ίσως και χιλιάδες μέλη και στελέχη τους) να φέρουν στο φως το κτηνώδες καθεστώς της Μέρλιν, διώχτηκαν και σύντομα τέθηκαν και πάλι, όπως επί Γερμανών, εκτός νόμου.

Φωτογραφία 4 – Η οδός Ελπίδος στην πλ. Βικτωρίας, όπου στην Κατοχή βρισκόταν το ξενοδοχείο «Κρυστάλ», άντρο της Ασφάλειας. Εδώ δολοφονήθηκε η Ηλέκτρα Αποστόλου (Πηγή φωτογραφίας: Ριζοσπάστης).

Μια εικόνα και μόνο για το τι συνέβαινε στα χρόνια της Κατοχής σε ένα άλλο άντρο της Ειδικής, το «Κρυστάλ», μπορεί να δώσει η ιατροδικαστική έκθεση νεκροψίας και νεκροτομίας που έγινε στο πτώμα της αξέχαστης Ελληνίδας αγωνίστριας Ηλέκτρας Αποστόλου, στελέχους του ΚΚΕ και της Εθνικής Αντίστασης(…)*
Οσοι δεν πέθαναν από τα μαρτύρια στους τόπους βασανισμού, παραδίδονταν στους Γερμανούς και μεταφέρονταν στο Χαϊδάρι για εκτέλεση. Πολλές φορές οι κρατούμενοι επέστρεφαν και για δεύτερη φορά στα άντρα αυτά για συμπληρωματική «ανάκριση». Και κανείς δεν γνωρίζει σήμερα πόσοι άνθρωποι, αγωνιστές κομμουνιστές έχουν αφήσει την τελευταία τους πνοή στα χέρια των κακούργων της Ειδικής – οργάνων των Ναζί
Η Ελληνική Ειδική Ασφάλεια είχε οργανώσει ειδικές ομάδες που είχε θέσει στη διάθεση των Ες-Ες και της γερμανικής αστυνομίας Ες-Ντε για τη δίωξη των αγωνιστών. Αυτές οι ομάδες έπιαναν και παρέδιδαν στους Γερμανούς ή κατέδιδαν αγωνιστές και μετά τη σύλληψη αυτών που κατέδιδαν ανταμείβονταν με λίρες. Αυτοί πρώτοι υπέβαλαν σε ανάκριση με βασανιστήρια τους συλληφθέντες και μετά τους παρέδιδαν στους Γερμανούς, που τους έστελναν πολλές φορές με φορείο γιατί δεν μπορούσαν να σταθούν στα πόδια τους στο Χαϊδάρι ή στις φυλακές Χατζηκώστα, ένα άλλο κολαστήριο της Κατοχής. Παράλληλα οι κτηνάνθρωποι αυτοί με πρώτο και καλύτερο τον διοικητή της Ειδικής Λάμπου, πίεζαν τους συγγενείς των κρατουμένων να τους δώσουν λύτρα -τόσες χρυσές λίρες- για ν’  αποφυλακίσουν τον άνθρωπό τους. Αλλά και όταν τύχαινε να τον απελευθερώσουν από τη μια πόρτα, από την άλλη τον ξανάπιαναν. Και στη δίκη των δωσιλόγων καταγγέλθηκαν παρόμοιες περιπτώσεις Οι ασυνείδητοι εμπορεύονταν με το χειρότερο τρόπο και χρηματίζονταν προσφέροντας τη χειρότερη υπηρεσία στους καταχτητές παραδίδοντας στα χέρια τους αγωνιστές της λευτεριάς.

Φωτογραφία 5 – Οι εικονιζόμενοι παράβγαιναν τους χιτλερικούς σε αγριότητα: 1) Λάμπου, Διοικητής της Ειδικής Ασφάλειας, 2) Παρθενίου, 3) Κουρεμπανάς, 4) Βλαχόπουλος, 5) Φλώρος (Πηγή φωτογραφίας: Θανάση Χατζή, Η νικηφόρα Επανάσταση που χάθηκε, Εκδόσεις Δωρικός, Αθήνα 1983)

Στα άντρα αυτά εφαρμόζονταν μέθοδες βασανισμού μεσαιωνικές. Στην οδό Μέρλιν είχαν εγκαταστήσει σύνεργα όλων των ειδών βασανισμού. Χοντρά ξύλα, βούρδουλες με λάστιχο, συρματόσχοινο ή από ουρά ψαριού με μυτερούς κόμπους, τροχαλίες για κρέμασμα και αιώρηση τον σώματος κ.ά. Με όλα αυτά χτυπούσαν στο κορμί, καταξέσχιζαν τις σάρκες αφού χτυπούσαν τους κρατούμενους σχεδόν πάπα ολόγυμνους. Οι βασανισμοί ήταν εξαντλητικοί. Στα διαλείμματα υποχρέωναν τους κρατούμενους να στέκονται όρθιοι με τα χέρια ψηλά ή πλάγια και το κεφάλι στραμμένο προς τον τοίχο, (ώστε να μη βλέπουν τι γίνεται γύρω τους. Άλλους τους υπέβαλαν στο μαρτύριο της φάλαγγας χτυπώντας τους στα γυμνά πέλματα με ξύλα. Άλλους τους κρέμαγαν ανάποδα, τους καψάλιζαν με αναμμένες εφημερίδες ή με καμινέτα στο πρόσωπο, στα χέρια, στα πόδια τους έβαζαν βραστά αυγά στις μασχάλες, τους έδεναν στο καλοριφέρ. Τους έκαιγαν με αναμμένα τσιγάρα κάρβουνα ή πυρακτωμένα σίδερα. Μιας κοπέλας της έχωσαν ένα πυρακτωμένο σίδερο στα γεννητικά της όργανα και μισοπεθαμένη την μετέφεραν και την πέταξαν σ’ ένα ξηροπήγαδο στο Τατόι. Άλλους τους υποχρέωναν να κάθονται πάνω σε πυρακτωμένο ηλεκτρικό μάτι, προξενώντας τους έτσι φοβερά εγκαύματα. Άλλων ξερίζωναν τα νύχια ή τους έσπαγαν τα δόντια με τις λαβές του πιστολιού τους. Η τροχαλία και η «χελώνα» ήταν επίσης δύο φοβερές μέθοδες βασανισμού. Τους έφερναν τα χέρια πίσω στην πλάτη, τα έδεναν ή τους περνούσαν τις χειροπέδες, τις έδεναν μ’ ένα σχοινί της τροχαλίας και τους κρεμούσαν. Με τον τρόπο αυτό οι αρθρώσεις των ώμων έβγαιναν και τα χέρια παρέλυαν. Άλλοτε έτσι κρεμασμένους τους τραβούσαν από τα πόδια, τους έκαιγαν τους ζεμάτιζαν με νερό στα πόδια τους. Από τους πόνους οι κρατούμενοι λιποθυμούσαν και τότε τους κατέβαζαν από την τροχαλία και για να συνέλθουν τους κατάβρεχαν με βρώμικα νερά. Με τέτοια νερά τους πότιζαν κιόλας. Τα χέρια αυτών που υποβάλλονταν σε τέτοια βασανιστήρια για μήνες έμεναν παράλυτα.
Η «χελώνα» ήταν ένα σιδερένιο στεφάνι με σταυρωτά ελάσματα βίδες και καλώδια. Το φορούσαν στο κεφάλι, έσφιγγαν τις βίδες σε σημείο που να προκαλούνται ανυπόφοροι πόνοι και ύστερα το φόρτιζαν με ηλεκτρικό ρεύμα διαφόρων εντάσεων. Τα βασανιστήρια αυτά διαρκούσαν πολλές ώρες. Ακολουθούσαν κλωτσιές, χτυπήματα, φάλαγγα και μετά επαναλαμβάνονταν όλα και πάλι από την αρχή. Και έτσι, όπως ήταν μισολιπόθυμοι, τους σβαρνούσαν στο κατασκότεινο κελί και εκεί τους άφηναν δύο και τρεις μέρες αβοήθητους για να πεθάνουν χωρίς νερό ή φαγητό.

Φωτογραφία 6 – Δωμάτιο-κρατητήριο στο βασανιστήριο της οδού Μέρλιν (Πηγή φωτογραφίας: Θανάση Χατζή, Η νικηφόρα Επανάσταση που χάθηκε, Εκδόσεις Δωρικός, Αθήνα 1983)

Οι τοίχοι των θαλάμων των βασανιστηρίου ήταν γεμάτοι αίματα, μυαλά και κομμάτια από ανθρώπινο δέρμα. Εκεί πολλοί είχαν γράψει με τα δάκτυλά τους βουτηγμένα στο αίμα τα ονόματά τους.
Σχετικά με το τι συνέβαινε στο «Κρυστάλ» ο Χαρ. Κυβέλος, ιδιοκτήτης του ξενοδοχείου, κατέθεσε τα παρακάτω στη δίκη του Λάμπου, διοικητή της Ειδικής Ασφάλειας: «Το Μάρτη 1944 η Ειδική επέδραμε στο ξενοδοχείο όπου έμενα με την οικογένειά μου. Η ομάδα Παρθενίου αποτελούμενη από 150 άνδρες εγκαταστάθηκε στο Β΄ πάτωμα, η ομάδα Παναγιωτόπουλου με δύναμη 100 ανδρών στο πρώτο. Βλέπαμε να φέρνουν συνεχώς κρατούμενους, ακούγαμε τις σπαρακτικές κραυγές τους την ώρα των βασανιστηρίων. Είδαμε πατέρες και μανάδες να φωνάζουν απ’ έξω: “Αφήστε μας να φιλήσουμε για τελευταία φορά τα παιδιά μας”. Μια μέρα ανέβηκα για κάποια δουλειά στο δεύτερο πάτωμα και είδα σ’ ένα δωμάτιο δύο γυμνούς νέους εντελώς παραμορφωμένους. Στο αποχωρητήριο αντίκρισα τρία πτώματα γυμνά. Είδα τραυματίες να τους μεταφέρουν οι χωροφύλακες αναίσθητους από το ξύλο. Μια μέρα έφεραν 20 εργάτες και εργάτριες της Εριουργίας. Μεταξύ τους ήταν ένας αδελφός και μια αδελφή. Τους έβαλαν σε χωριστά δωμάτια με τις πόρτες ανοιχτές και άρχισαν να δέρνουν τον αδελφό με συρματόσχοινο και του χάραζαν το σώμα και τα πόδια. Ο βασανιστής Καθρέφτης έλεγε στο κορίτσι “Ακούς αυτόν που φωνάζει; Είναι ο αδελφός σου. Τα ίδια θα σου κάνουμε και σένα αν δεν μαρτυρήσεις” . Όταν είδε τον αδελφό της να τον μεταφέρουν μισοπεθαμένο, η κοπέλα τρελάθηκε.

Φωτογραφία 7 – Δεριγνύ και 3ης Σεπτεμβρίου: Κτήριο της Ειδικής Ασφάλειας (Πηγή φωτογραφίας: Ελευθεροτυπία)

Έναν έμπορο και έναν καθηγητή τους έδερναν από το πρωί ως το βράδυ. Μια μέρα ο Σισμανόγλου ζήτησε στο τηλέφωνο τον Παρθενίου. Άκουσα τον τελευταίο να του λέει: “Μπράβο, καλά τους έκανες. Πάρε ό,τι έχουν, φόρτωσέ τους σ’ ένα καροτσάκι και πήγαινε τους στο νεκροτομείο”. Το βράδυ έμαθα ότι είχε σκοτώσει δύο στα Πατήσια. Μια άλλη βραδιά πήραν τρεις νέους και τους εκτέλεσαν στην πλατεία Κυριακού».

* «Ο κάτωθι υπογεγραμμένος ιατροδικαστής Πέτρος Τζαφέρης, μεταβάς σήμερον την 26ην Ιουλίου 1944 εις το ενταύθα νεκροτομείον, ενήργησα λεπτομερή αυτοψίαν και νεκροψίαν επί του πτώματος αγνώστου γυναικός ετών 39 περίπου.

Η ηρωίδα του λαού Ηλέκτρα Αποστόλου

Πληροφορίαι: Μετεφέρθη διά του υπ’ αριθμ. 375 εγγράφου του Σταθμού Α` Βοηθειών, παραληφθείσα εκ του ξενοδοχείου “Κρυστάλ”.
Νεκροψία: Το τριχωτόν της κεφαλής έχει αποκοπή ατέχνως και ανωμάλως διά μαχαιριδίου. Κατά το πρόσθιον τμήμα της κόμης παρατηρείται φρύξις των τριχών. Από της ρινός και του στόματος φαίνεται έρευσεν αίμα. Από της μιας μασχάλης προς την ετέραν διά του στήθους και συνεχιζόμενα όπισθεν του κορμού υπάρχουσι δύο παράλληλα αποτυπώματα, δίδοντα την εντύπωσιν ότι παρήχθησαν εκ της πιέσεως χοντρού σχοινίου.
Φαίνεται ότι το σώμα της θανούσης απαιωρήθη εν ζωή διά των μασχαλών. Κατά τους καρπούς των χειρών παρατηρούνται εντυπώματα εκ σχοινίου. Κατά τη ράχιν της ρινός και αμφοτέρας τας παρειάς και τα βλέφαρα παρατηρούνται εκχυμώσεις κυανώδεις ως και εξοίδησις. Οι χαρακτήρες δεικνύουσι ότι εγένετο συνεπεία γρονθοκοπημάτων. Κατά τας οπισθίας επιφανείας αμφοτέρων των βραχιόνων παρατηρούνται εκχυμώσεις. Κατά τους γλουτούς, μηρούς, κνήμας και άκρους πόδας, υπάρχουσι εκχυμώσεις συρρέουσαι ταινιοειδείς, χρώματος κυανώδους, λίαν πυκναί και έντονοι. Κατά τα κατώτερα των κνημών και άκρους πόδας, παρατηρείται εξοίδωσις κυανού βαθμού.
Αι εκχυμώσεις αύται ως και οι των βραχιόνων, παρήχθησαν κατόπιν δράσεων σκληρών και αμβλέων οργάνων (μαστιγίων, βουνεύρων, πλεκτού σύρματος, σχοινίου, αλύσεως κλπ.), βιαιότατα κατενεχθέντων. Το τριχωτόν του εφηβαίου παρουσιάζει φρύξιν των τριχών. Κατά τη ραχιαίαν επιφάνειαν του αριστερού άκρου του ποδός παρατηρείται έγκαυμα δευτέρου βαθμού εκτάσεως ταλλήρου. Κατά τη μετατάρσιον χώραν του αυτού ποδός έτερον έγκαυμα δίδον όμως τους χαρακτήρας του μετά θάνατον γενομένου. Αι τρίχες των μηρών και κνημών παρουσιάζουν φρύξιν. Φαίνεται ότι εγκαύματα και φρύξις οφείλονται εις επίθεσιν κατ’ αυτά ανημμένων σιγαρέτων.
Η διάνοιξις των μαλακών μορίων της κεφαλής έδειξεν εκχυμώσεις κατ’ αυτά. Η διάνοιξις της κρανιακής κάμψης έδειξεν οίδημα της λεπτής μήνιγγος και διεύρυνσιν των αγγείων αυτής. Ο στόμαχος περιείχε τροφάς εξ άρτου και ντομάτας.
Συμπέρασμα: Επί του πτώματος βεβαιούνται κακώσεις προκληθείσαι εκ μαστιγώσεως ήτις εγένετο διά διαφόρων οργάνων (μαστιγίου, βουνεύρου, αλύσεως, πλεκτού σύρματος), άτινα έδρασαν αλλεπαλλήλως και βιαιότατα, ως και κακώσεις εξ απαιωρήσεως από των μασχαλών, επίσης εγκαύματα εν ζωή και μετά θάνατον γενόμενα. Ο θάνατος οφείλεται κυρίως εις τας κακώσεις καθ’ όσον τα εγκαύματα είναι μικράς εκτάσεως.
Σημείωσις: Η ταυτότης της θανούσης εξηκριβώθη υπό της Σημάνσεως, ένθα ήτο σεσημασμένη ως κομμουνίστρια υπ’ αριθ. 59953. Το πτώμα ανήκε εις την Αποστόλου Ηλέκτραν του Νικολάου».
Πηγές
Κείμενο: Έπεσαν για τη ζωή, Έκδοση της ΚΕ του ΚΚΕ
Φωτογραφίες 1,8: Διαδίκτυο – 2,7: Ελευθεροτυπία – 4: Ριζοσπάστης – 3,5,6: Θανάση Χατζή, Η νικηφόρα Επανάσταση που χάθηκε, Εκδόσεις Δωρικός, Αθήνα 1983
Έκθεση νεκροψίας Ηλ. Αποστόλου: Ριζοσπάστης

Ιουστινιανός Α’ – Οπισθοδρομική μεγαλοφυΐα

Κατιούσα

Ο Ιουστινιανός Α’ μπορεί να μην πάτησε ποτέ το πόδι του στη Ραβένα της Ιταλίας, κι έτσι πιθανότατα δεν είδε ποτέ το περίφημο ψηφιδωτό που κατασκευάστηκε προς τιμήν του ίδιου και της Θεοδώρας στον ναό του Αγίου Βιταλίου στην πόλη. Πιθανότατα όμως θα ενέκρινε την μεγαλόπρεπη κι επιβλητική παρουσίασή του, ως αδιαμφισβήτητου άρχοντα του imperium, που με τόσο κόπο (κυρίως των υπηκόων του) κατόρθωσε βραχύβια να ανασυστήσει. Νοσταλγός της αρχαιότητας, αφιέρωσε τη ζωή τη στην αναβίωση της παλιάς ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, σε μια προσπάθεια καταδικασμένη και στον πυρήνα της αντιδραστική, καθώς το ζήτημα δεν ήταν απλώς η αποκατάσταση της συνοριακής της έκτασης, αλλά οι ριζικά διαφορετικές  συνθήκες μιας κοινωνίας που είχε πάρει πλέον, τόσο στο ανατολικό, όσο και στο –κι επίσημα διαλυθέν από το 476 – δυτικό τμήμα της πάλαι ποτέ κραταιάς αυτοκρατορίας, αποφασιστικά το δρόμο από την ύστερη αρχαιότητα στο Μεσαίωνα.
Γεννήθηκε το 483 σε αγροτική οικογένεια στο Ταυρήσιο, κοντά στα σημερινά Σκόπια της ΠΓΔΜ, σε μια περίοδο πριν τις σλαβικές εγκαταστάσεις του όψιμου 6^ου και 7^ου αι. Ήταν ανηψιός του μετέπετια αυτοκράτορα Ιουστίνου Α’, ο οποίος φρόντισε για την εξέλιξή του. Έλαβε επιμελημένη μόρφωση στα λατινικά, που ήταν η μητρική του, αλλά και τα ελληνικά, τα οποία λέγεται ότι δεν κατέκτησε ποτέ πλήρως. Με την άνοδο του θείου του στον αυτοκρατορικό θρόνο το 518 εξελίσσεται σε δεξί του χέρι και αναδείχθηκε σύντομα σε καίσαρα και συμβασιλέα ως το 527, αξιοποιώντας όχι μόνο τις προσωπικές του ικανότητες, αλλά και τα πλούσια χρηματικά αποθέματα που είχε αφήσει ο προηγούμενος αυτοκράτορας Αναστάσιος Α’. Λίγα χρόνια πριν είχε παντρευτεί την πρώην εταίρα του ιπποδρόμου Θεοδώρα, πείθοντας το θείο του να περάσει νόμο που καταργούσε τη διάταξη απαγόρευσης συγκλητικών με γυναίκες ταπεινής καταγωγής. Η Θεοδώρα αποδείχτηκε πολύτιμο στήριγμα του Ιουστινιανού σε κρίσιμες καμπές της διακυβέρνησής του, παρότι σε αντίθεση με τον αυστηρά ορθόδοξο σύζυγό της είχε μονοφυσιτικές συμπάθειες.
Μετά το θάνατο του Ιουστίνου το 527 γίνεται μοναδικός κυβερνήτης της αυτοκρατορίας, έχοντας σειρά εσωτερικών κι εξωτερικών προκλήσεων ν’αντιμετωπίσει. Κορυφαίο γεγονός της πρώτης περιόδου της βασιλείας του είναι η καταστολή της «Στάσης του Νίκα» το 532, δηλαδή της εξέγερσης των Δήμων των Βένετων και των Πρασίνων στον ιππόδρομο της Κωνσταντινούπολης. Ο Ιουστινιανός σκέφτηκε να δραπετεύσει από την πρωτεύουσα, με τη Θεοδώρα να τον συγκρατεί την τελευταία στιγμή. Η αιματηρή καταστολή των εξεγερμένων από τους στρατηγούς Βελισάριο, Ναρσή και Μούνδο, με 30.000 θύματα, σήμανε την απαρχή της περιθωριοποίησης των δήμων ως πολιτειακών παραγόντων της αυτοκρατορίας, αλλά και τη γενικότερη κατάπνιξη των όποιων υπολειμμάτων θεσμικής λαϊκής έκφρασης στο βυζαντινό πολίτευμα.
Την ίδια χρονιά ο Ιουστινιανός κατόρθωσε να σταθεροποιήσει την κατάσταση και στο βασικό εξωτερικό μέτωπο, εκείνο εναντίον των Περσών, υπογράφοντας τη λεγόμενη «Απέραντο ειρήνη» με το βασιλιά Χοσρόη. Η συνθήκη δεν ήταν ιδιαίτερα ευνοϊκή για τους Βυζαντινούς, επέτρεψε ωστόσο την απόσπαση στρατιωτικών δυνάμεων για να ξεκινήσει το μεγαλεπήβολο όνειρο ζωής του αυτοκράτορα, η «reconquista»  (επανακτάκτηση) των παλιών ρωμαϊκών εδαφών στη Δύση. Ως το 540 η προέλαση των Βυζαντινών ήταν θεαματική, με τη Βόρεια Αφρική αρχικά και την Σικελία και την Ιταλία να εντάσσονται, τυπικά τουλάχιστον εκ νέου στη ρωμαϊκή σφαίρα επιρροής (μια και οι Βυζαντινοί πρακτικά δεν σταμάτησαν ποτέ να θεωρούν εαυτούς Ρωμαίους). Την ίδια περίοδο ο Ιουστινιανός εδραίωσε την υστεροφημία του μέσω του φιλόδοξου οικοδομικού του προγράμματος, μέρος του οποίου υπήρξε και η οικοδόμηση της Αγίας Σοφίας από τον Ανθέμιο και τον Ισίδωρο το 537, κυρίως όμως χάρη στο σπουδαίο νομοθετικό του έργο, που αποτελεί και την πιο ουσιαστική παρακαταθήκη του στην ιστορία.
Η Ιουστινιάνεια νομοθεσία, που έγινε με την καθοριστική συμβολή του Τριβωνιανού και του Καππαδόκη, αποτελούμενη από τον Ιουστινιάνειο Κώδικα, τον Πανδέκτη, τις Εισηγήσεις και τις Νεαρές (οι μόνοι νόμοι που εκδόθηκαν στα ελληνικά, αντί των λατινικών, για να γίνονται κατανοητοί από την κατά βάση ελληνόφωνη πλειονότητα των κατοίκων), αποτέλεσε τη βάση της μετέπειτα βυζαντινής νομοθεσίας, επηρεάζοντας αργότερα τόσο το δίκαιο των εκχριστιανισμένων σλαβικών λαών, αλλά και το δίκαιο της δύσης, από τον 11^ο αιώνα κι εξής. Η νομοθεσία δεν αποτελούσε απλώς κωδικοποίηση της ως τότε ρωμαϊκής νομοθεσίας, με απάλειψη παρωχημένων διατάξεων, αλλά και εμπλουτισμό της βάσει των κύριων ιδεολογικών συνισταμένων της εποχής, τη ρωμαϊκή αυτοκρατορική ιδέα, το χριστιανισμό και τις επιδράσεις της αρχαιοελληνικής παιδείας.
Η τελευταία πάντως, πνέοντας ήδη τα λοίσθια λόγω της σύνδεσής της με την εθνική θρησκεία, δέχτηκε ένα σημαντικό πλήγμα με το κλείσιμο της Φιλοσοφικής Σχολής των Αθηνών το 529, μέτρο το οποίο εντασσόταν σε ένα γενικότερο κύμα διώξεων κατά των τελευταίων παγανιστικών θυλάκων στην αυτοκρατορία.
Τα επόμενα χρόνια ωστόσο σημαδεύονται από την πρακτική απώλεια της Ιταλίας, που μετατρέπεται σε κρανίου τόπου λόγω του πολέμου, του λιμού και των ενδημικών ασθενειών, στις οποίες ήρθε να προστεθεί η λεγόμενη «πανώλη του Ιουστινιανού» το 542, που εξαπλώθηκε κι εκτός αυτοκρατορικών συνόρων, αποδεκατίζοντας μεγάλο μέρος του πληθυσμού. Επιπλέον, η αυτοκρατορία είχε να αντιμετωπίσει νέες εισβολές εχθρικών φύλων στα βόρεια σύνορά της, αλλά και την επανάκαμψη των Περσών στα ανατολικά. Τα τελευταία χρόνια της βασιλείας του ήταν φαινομενικά επιτυχημένα, καθώς υπό την ηγεσία του ικανού στρατηγού Ναρσή, ανακτήθηκε η Ιταλία με την ολοκληρωτική ήττα των Οστρογότθων, ενώ πρόσκαιρα έπεσε σε βυζαντινά χέρια και η νότια Ιβηρική, που ελεγχόταν από Βησιγότθους. Οι επιτυχίες αυτές ήταν απολύτως επιφανειακές και προσωρινές, κάτι που αποδείχτηκε ιδιαίτερα στην ιταλική περίπτωση περίτρανη με την εύκολη επικράτηση των Λογγοβάρδων το 568, τρία μόλις χρόνια μετά το θάνατο του Ιουστινιανού σαν σήμερα το 565.
Ο Ιουστινιανός έφυγε αφήνοντας πίσω του άδεια ταμεία, έντονο θρησκευτικό διχασμό λόγω της κατασταλτικής του πολιτικής έναντι των μονοφυσιτών της Ανατολής και καθημαγμένες πολλές περιοχές, έρμαια στις εισβολές νέων εχθρών από το βορρά κι ακόμα πιο ευεπίφορες στον εξαγροτισμό και την αποαστικοποίηση που προανήγγειλε την οριστική μετάβαση στο Μεσαίωνα. Η ιδέα μιας πολιτικά και δογματικά ενιαίας αυτοκρατορίας δεν εγκατέλειψε ποτέ τους διαδόχους του Ιουστινιανού, ποτέ όμως δεν επανέλαβαν στον ίδιο βαθμό το εγχείρημά του. Η επιχείρηση ανακοπής του ιστορικού ρου τελικά είχε τα ακριβώς αντίθετα από τα επιδιωκόμενα αποτέλεσματα βραχυπρόθεσμα και μεσομπρόθεσμα, ενισχύοντας τις φυγόκεντρες τάσεις, που με τη σειρά τους καθόρισαν πάντως τη διαμόρωση της τυπικά “βυζαντινής” φυσιογνωμίας της αυτοκρατορίας στους αιώνες που ακολούθησαν.

Στο Μοναστηράκι Βαυαροί χωροφυλάκοι – Ο Ζεεχόφερ και η ιστορία της Βαυαροκρατίας στην Ελλάδα

Κατιούσα

Έντονες συζητήσεις προκάλεσε την τελευταία βδομάδα η δήλωση του γνωστού συντηρητικού και ξενόφοβου χριστιανοκοινωνιστή υπουργού εσωτερικών της Μέρκελ Χορστ Ζεεχόφερ, πως θα ήταν καλό οι Βαυαροί να έχουν κυβερνήσει για περισσότερο καιρό την Ελλάδα. Έτσι ο Ζεεχόφερ αφενός ήθελε να κολακέψει το εκλογικό του ακροατήριο ενόψει των σημερινών εκλογών στο κρατίδιο της Βαυαρίας (με βάσει τα πρώτα αποτελέσμα οι χριστιανοκοινωνιστές παραμένουν πρώτο κόμμα, αλλά με τη δεύτερη χειρότερη επίδοση της ιστορίας τους), αφετέρου φανέρωσε πώς ακριβώς βλέπει τον ελληνικό λαό, μ’έναν τρόπο δηλαδή που δε διαφέρει – τηρουμένων των αναλογιών – και τόσο από εκείνων των μακρινών προγόνων του, που έβλεπαν το νεότευκτο ελληνικό βασίλειο ως μια χώρα ημιαγρίων, απαίδευτων κατοίκων, που χρωστούσαν ευγνωμοσύνη στους νέους κυριάρχους τους για την πειθαρχία και την τάξη που επέβαλαν.
Τι ήταν όμως ακριβώς η Βαυαροκρατία και ποια τα πεπραγμένα της; Ως Βαυαροκρατία ορίζεται η περίοδος της Αντιβασιλείας (1833-1835), κατά την οποία οι Βαυαροί κυριάρχησαν σε όλο το φάσμα της πολιτικής ζωής και του κρατικού, ιδίως του στρατιωτικού μηχανισμού. Ο διορισμένος από τις Μεγάλες Δυνάμεις Όθωνας ήταν ακόμα ανήλικος, ως εκ τούτου τα καθήκοντά του είχαν ανατεθεί στην τετραμελή Αντιβασιλεία υπό τους Φον Άρμανσπεργκ ως υπεύθυνο οικονομικών, Φον Μάουρερ των εκπαιδευτικών και εκκλησιαστικών ζητημάτων, φον Χάιντεκ για τα ναυτικά και φον Άμπελ για θέματα διοίκησης και εξωτερικής πολιτικής. Η Αντιβασιλεία θεμελίωνε την εξουσία της στο ένοπλο σώμα 3500 Βαυαρών, που πλαισιώθηκε στη συνέχεια από “εθελοντές” επίσης γερμανικής κυρίως καταγωγής.
Το έργο της Αντιβασιλείας δεν ήταν αμελητέο και ως ένα βαθμό η κληρονομία του άφησε το αποτύπωμάς της ως τις μέρες μας, σε τομείς όπως η δημόσια διοιίκηση, η η εκπαίδευση, η εκκλησιαστική οργάνωση, το δίκαιο και ο στρατός. Το γεγονός πως το βαυαρικό βασίλειο, παρότι ακόμα ισχυρά φεουδαρχικό, είχε δεχτεί την επίδραση της ναπολεόντιας νομοθεσίας, σήμανε τη μεταφορά στοιχείων αστικού εκσυγχρονισμού και στο ελληνικό δίκαιο, καθώς σε μεγάλο βαθμό οι αντιβασιλείες αντέγραψαν το προϋπάρχον βαυαρικό νομοθετικό σύστημα. Αυτές οι επιδράσεις φαίνονται ιδιαίτερα στον Ποινικό Νόμο, την Πολιτική και Ποινική δικονομία και τον Εμπορικό νόμο, όπως και την οργάνωση δικαστηρίων και συμβολαιογραφείων. Συνήθως οι Βαυαροί κατηγορούνται για έλλειψη προσαρμογής στις τοπικές συνθήκες, ατό όμως είναι αληθές μόνο εν μέρει, καθώς το 1835 εισήχθη ως ισχύον δίκαιο η Εξάβιβλος του Αρμενόπουλου από τη βυζαντινή εποχή, ενώ έγινε αποδεκτό και το Οθωμανικό εθιμικό δίκαιο κατά τόπους, σε μια προσπάθεια προσεταιρισμού των κοτζαμπάσηδων, που είχαν υπονομεύσει την προηγούμενη απόπειρα εκσυγχρονισμού του Καποδίστρια. Ναπολεόντιες επιρροές φέρει και η διοικητική υποδιαίρεση της χώρας σε 10 νομούς και 42 επαρχίες, με στόχο την καταπολέμηση των φυγόκεντρων τάσεων στο νεαρό κράτος.
Τέραστιας ιστορικής σημασίας ήταν η απόφαση μεταφοράς της πρωτεύουσας από το Ναύπλιο στην Αθήνα το 1834. Η Αθήνα τότε ήταν μια κάτα βάση αρβανίτικη κωμόπολη 4000 κατοίκων, που ως το τέλος της βασιλείας του Όθωνα είχε αποκτήσει 41000 κατοίκους. Η επιλογή βασίστηκε τόσο σε πολιτικούς λόγους (διάρρηξη των δεσμών με μια περιοχή συνδεδεμένη με τις ενδοελληνικές έριδες της επανάστασης και της διακυβέρνησης Καποδίστρια), όσο και συμβολικούς, στη βάση του νεοκλασικιστικού πνεύματος που κυριαρχούσε τότε στην Ευρώπη. Μπορεί το φιλόδοξο πολεοδομικό σχέδιο των Κλεάνθη Σταμάτη, Έντουαρντ Σάουμπερτ και του Φον Κλέντσε αργότερα να μην ολοκληρώθηκε, ωστόσο το ιστορικό κέντρο των Αθηνών φέρει ακόμα έντονα τη σφραγίδα του βαυαρικού νεοκλασικισμού, σε κτίρια όπως τα Ανάκτορα (σημερινή Βουλή των Ελλήνων), η Ακαδημία και η Εθνική Βιβλιοθήκη.
Πολύ σημαντική κίνηση της Αντιβασιλείας ήταν η έκδοση του βασιλικού διατάγματος του 1833 που ανακήρυττε το αυτοκέφαλο της Εκκλησίας της Ελλάδος, με πρωταγωνιστή τον αρχιμανδρίτη Θεόκλητο Φαρμακίδη. Έκλεισαν επίσης όλα τα μοναστήρια κάτω των 6 μοναχών περιορίστηκε ο αριθμός των επισκοπών σε 10. Τα περιουσιακά στοιχεία των μονών που διαλύθηκαν περιήλθαν στο κράτος. Οι νεωτερισμοί αυτή οδήγησαν σε απόσχιση της Ελλαδικής Εκκλησίας από το Οικουμενικό Πατριαρχείο ως το 1850, εναρμονίζονταν όμως με τις ευρωπαϊκές παραδόσεις, παρότι για μια σειρά λόγους δεν ολοκληρώθηκε ως σήμερα ο διαχωρισμός εκκλησίας – κράτους.
Σε ό,τι αφορά την εκπαίδευση, υπήρξε πιστή μεταφορά του βαυαρικού εκπαιδευτικού συστήματος, με τη θέσπιση δημοτικών σχολείων (κατώς τα έξοδά τους αναλάμβαναν οι δήμοι), υποχρεωτικής τετραετούς φοίτησης, για ν’ακολουθήσει για λίγους ευπορότερους μαθητές το Ελληνικό σχολείο 3ετούς φοίτησης κι αργότερα, επί απολυταρχίας Όθωνα, ιδρύθηκε και το πανεπιστήμιο Αθηνών (1837). Το πρόγραμμα σπουδών είχε έντονα αρχαιολατρικό χαρακτήρα, στοιχείο που έμελλε να καθορίσει τη φυσιογνωμία του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος ως ένα βαθμό μέχρι και σήμερα.
Ιδιαίτερα αμφιλεγόμενη υπήρξε η πολιτικής της Αντιβασιλείας στο στρατιωτικό τομέα. Τα άτακτα σώματα των οπλαρχηγών διαλύθηκαν και οι συνακόλουθες εξεγέρσεις αντιμετωπίστηκαν με σκληρότητα. Οι διώξεις αγωνιστών έγιναν σύνηθες φαινόμενο, με πιο διαβόητη τη δίκη των Κολοκοτρώνη και Πλαπούτα, που γλίτωσαν την εκτέλεση χάρη στη γενναία στάση των μειοψηφούνταν δικαστών Πολυζωίδη και Τερτσέτη. Έτσι η ποινή μετατράπηκε σε 20χρονη φυλάκιση κι αργότερα δόθηκε χάρη από τον Όθωνα. Λίγοι μόνο εκλεκτοί της Αντιβασιλείας παλαίμαχοι του επαναστατικού αγώνα εντάχθηκαν στο νέο τακτικό στρατό ως ακροβολιστές και κάποιοι ακόμα στη Βασιλική Φάλαγγα, ένα σώμα βετεράνων όπου μέσω συντάξεων διασφαλιζόταν η νομιμοφροσύνη τους στη μοναρχία. Με ξεχωριστό νόμο ιδρύθηκε το 1933 και η χωροφυλακή στα πρότυπα της γαλλικής Gendarmerie. Στόχος της ήταν κυρίως η καταπολέμηση της ληστείας, που θα παρέμενε ενδημική στη χώρα για έναν ακόμα αιώνα, ενώ ο παραγκωνισμός των άπραγων πια οπλαρχηγών του ’21 έπαιξε το δικό του ρόλο στη γιγάντωση του φαινομένου.
Ο αυταρχισμός των Βαυαρών διακρινόταν και στα νομοθετήματα περιορισμού της ελευθερίας του λόγου και του τύπου, όπως και την πρόβλεψη έκτακτων στρατοδικείων. Παρά την προτροπή των Μεγάλων Δυνάμεων να νομιμοποιήσουν περαιτέρω τη μοναρχία μέσω σύνταξης συντάγματος, οι Βαυαροί αντιβασιλείς δεν έδειξαν καμία σπουδή στο συγκεκριμένο ζήτημα, όπως κι ο Όθων εξάλλου, που εξαναγκάστηκε στην παραχώρηση συντάγμαατος μόνο μετά την επανάσταση της 3ης Σεπτέμβρη 1843.
Τυπικά η Αντιβασιλεία έληξε με την ενηλικίωση του Όθωνα στο 20ό έτος την 1η Ιούνη 1835, ουσιαστικά όμως διατηρήθηκε με την πρωθυπουργοποίηση του Άρμπανσπεργκ και του Ρούντχαρτ ως το 1837, οπότε και οι Βαυαροί σύμβουλοι εκπαραθυρώθηκαν προς όφελους μιας προσωποπαγούς μοναρχικής διακυβέρνησης από το νεαρό ηγεμόνα.

ΔΣΕ: Τα Λαϊκά Δικαστήρια στην Πελοπόννησο

Την περίοδο διεξαγωγής του αγώνα του ΔΣΕ, από το 1946 έως και το 1949, δημιουργήθηκαν στην Πελοπόννησο και σε όλη την Ελλάδα ελεύθερες περιοχές, μέσα στις οποίες οι φτωχές λαϊκές μάζες βοηθούσανε με κάθε τρόπο στην πάλη για την λαϊκή νίκη, στην συλλογή πληροφοριών, την προστασία των μαχητών. Οι νέοι λαογέννητοι θεσμοί οργάνωσης της ζωής (Λαϊκά Συμβούλια, Λαϊκή Πολιτοφυλακή, Λαϊκά Δικαστήρια κ.α.) εξέφραζαν την ανάγκη και το επίκαιρο, από τότε, της ανατροπής της καπιταλιστικής εξουσίας. Έπαιρναν μέτρα για κάθε λαϊκό πρόβλημα από την τροφή, την στέγαση, προστασία των αμάχων από τους βομβαρδισμούς μέχρι την μόρφωση των παιδιών με την ίδρυση σχολείων.

Το 1948 στην Πελοπόννησο, ο ΔΣΕ είχε εδραιώσει την κυριαρχία του περίπου στα 2/3 της περιοχής. Το Ιανουάριο του 1948 φτάνει στην Πελοπόννησο ομάδα στελεχών του ΚΚΕ στρατιωτικά στελέχη και αντιπρόσωποι της Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης που είχε συσταθεί. Ανασυγκροτούνται το αρχηγείο του ΔΣΕ και το Γραφείο Περιοχής του ΚΚΕ αλλά οργανώνεται και η κυβερνητική δουλειά για την Περιφέρεια και για όλους του Νομούς-επαρχίες. Στις αρμοδιότητες τους υπάγονται: η Τοπική Διοίκηση, οι επιτροπές διαφώτισης, η Λαϊκή Πολιτοφυλακή, η Λαϊκή Δικαιοσύνη, η υπηρεσία πληροφοριών και τηλεφωνικών επικοινωνιών, η επιμελητεία του αντάρτη και η λαϊκή Παιδεία. Ειδικότερα για τη Λαϊκή Δικαιοσύνη, στην έδρα κάθε Αρχηγείου Περιοχής ή Μεραρχίας λειτουργούσε από ένα Στρατοδικείο με τρία μέλη, το Λαϊκό Επίτροπο και το Γραμματέα.

Τα Λαϊκά Δικαστήρια διακρίνονταν σε πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια:
α) Σε κάθε πόλη ή χωριό σχηματιζόταν τριμελές πρωτοβάθμιο λαϊκό δικαστήριο, το οποίο για να θεωρείται νόμιμο έπρεπε να συμπληρώνεται από το λαϊκό επίτροπο χωρίς δικαίωμα ψήφου και το γραμματέα, μέσα απ’ τη Λαϊκή Συνέλευση. Τα μέλη του δικαστηρίου, τακτικά και αναπληρωματικά, ο λαϊκός επίτροπος και ο αναπληρωτής του, έπρεπε να εκλέγονται κάθε χρόνο με καθολική και μυστική ψηφοφορία στην οποία μπορούσαν να πάρουν μέρος και να εκλεγούν άντρες και γυναίκες από 18 χρονών και πάνω. Το 1/3 των εκλογέων μπορούσε να ζητήσει την ανάκληση ενός ή πολλών μελών του Λαϊκού Δικαστηρίου η οποία γινόταν με ψηφοφορία όπως και οι εκλογές. Με το άρθρο 6 σημειωνόταν ότι: «Το αξίωμα του μέλους του λαϊκού δικαστηρίου και του λαϊκού επιτρόπου είναι τιμητικό, υποχρεωτικό και άμισθο» ενώ παρακάτω γινόταν αναφορά στις υποθέσεις που είχε στην αρμοδιότητα του το λαϊκό δικαστήριο (ιδιωτικές διαφορές με επείγοντα χαρακτήρα ανάμεσα σε κείνους που κατοικούσαν ή διέμεναν στην περιφέρειά του καθώς και όλα τα αδικήματα που έγιναν μέσα στην περιφέρειά του και που δεν υπάγονταν στα στρατοδικεία).

β) Το δευτεροβάθμιο Δικαστήριο, που ήταν και Αναθεωρητικό, δίκαζε υποθέσεις κατ’ έφεσιν του πρωτοβαθμίου Δικαστηρίου στα διάφορα χωριά και είχε το δικαίωμα να αυξάνει, να μειώνει ή και να αφήνει την ίδια ποινή. Ήταν πενταμελές και εκλέγονταν από τη γενική συνέλευση των μελών, τακτικών και αναπληρωματικών, όλων των λαϊκών δικαστηρίων της περιφέρειας. Μπορούσαν να εκλεγούν και πρόσωπα που δεν μετείχαν στη συνέλευση. Οι Λαϊκοί Δικαστές που εκλέγονταν μέλη του Αναθεωρητικού, έπαυαν να είναι μέλη Λαϊκού Δικαστηρίου. Από τη συνέλευση των λαϊκών δικαστών εκλεγόταν και ο λαϊκός επίτροπος του Αναθεωρητικού δικαστηρίου και ο αναπληρωτής.
Επικεφαλής του Δικαστικού της 3ης Μεραρχίας του ΔΣΕ ήταν ο Νίκος Γκότσης, αντισυνταγματάρχης του ΔΣΕ, που εκτελέστηκε στην Τρίπολη στις 23-5-1949.

Στην έκθεση του κυβερνητικού αντιπροσώπου της ΠΔΚ στην Πελοπόννησο, σημειώνεται ότι μέχρι το δεύτερο δεκαήμερο του Σεπτέμβρη του 1948 σε 323 χωριά στα οποία έγιναν εκλογές για την ανάδειξη λαϊκών συμβουλίων, εξελέγησαν και οι λαϊκοί δικαστές. Μέχρι εκείνη τη στιγμή είχαν γίνει έξι συνελεύσεις λαϊκών δικαστών, στις οποίες συμμετείχαν 600 άτομα και είχαν εκλεγεί έξι αναθεωρητικά δικαστήρια.

Πικετοφορία σε χωριό της Πελοποννήσου σχετικά με την ίδρυση της Λαικής Πολιτοφυλακής και των δικαστηρίων το 1943

Επί του έργου των Λαϊκών Δικαστηρίων πολλά έχουν ειπωθεί και γραφεί. Χαρακτηριστικό όμως είναι μονάχα ένα στατιστικό δείγμα. Επειδή επίσημα στοιχεία από όλα τα Λαϊκά Δικαστήρια σαφέστατα δεν υπάρχουν, φέρουμε ως παράδειγμα τα στοιχεία που διαθέτουμε από την Δικαστική Επιτροπή Μεσσηνίας ( στοιχεία που συνέλεξε ο δικηγόρος Νίκος Γκότσης του 9ου Συντάγματος ΕΛΑΣ Μεσσηνίας).



Έτος 1943

• Διενεργηθείσες δίκες: 282
• Αστικού περιεχομένου: 132
• Ποινικού περιεχομένου: 47
• Οικογενειακού περιεχομένου: 54
• Δίκες Προδοτών-Συνεργατών: 31
• Στρατοδικεία: 18

Οι αριθμοί είναι, όπως κανείς μπορεί να δει, ιδιαίτερα μεγάλοι, δείγμα της ευρύτατης αποδοχής του θεσμού από τον κόσμο. Σημαντικό είναι να τονιστεί και το ότι ιδιαίτερα μεγάλος είναι ο αριθμός των δικών που αφορούν στο οικογενειακό, αστικό και ποινικό δίκαιο. Αυτό αποτελεί γεγονός του ότι ο λαός στρέφονταν στα Λαϊκά Δικαστήρια για όλες τις υποθέσεις του και όχι μόνο για ότι αφορά τους προδότες και τους μαυραγορίτες.

Η ΛΑΪΚΗ ΠΟΛΙΤΟΦΥΛΑΚΗ

Για να περιφρουρηθεί και να εξασφαλιστεί η τάξη στις ελεύθερες περιοχές αλλά και να ενισχυθεί το έργο του Δημοκρατικού Στρατού, το Γενικό του Αρχηγείο του ΔΣΕ προχώρησε στην Ίδρυση του σώματος της Λαϊκής Πολιτοφυλακής που ορίστηκε ως ένοπλο σώμα με στρατιωτική ιεραρχία και υπαγόταν στο Γενικό Αρχηγείο του ΔΣΕ. Σκοπός της ήταν η φρούρηση των ελευθεριών και των δικαιωμάτων των πολιτών, σύμφωνα με τις αρχές της λαϊκής κυριαρχίας, της εθνικής ανεξαρτησίας και τις καταστατικές διατάξεις του Γενικού Αρχηγείου του ΔΣΕ. Επίσης αναλάμβανε να βοηθάει τα Λαϊκά Συμβούλια στην αντιμετώπιση των βιοτικών και των άλλων αναγκών του λαού και γενικά να ενεργεί για την τήρηση των νόμων και των αποφάσεων του Γενικού Αρχηγείου αλλά και των αποφάσεων των οργάνων της πολιτικής εξουσίας, δηλαδή των Λαϊκών Συμβουλίων και Δικαστηρίων. Έπρεπε να καταδιώκει κάθε φασιστική ενέργεια και δράση, κάθε προσπάθεια που αποσκοπούσε στη διαίρεση του ελληνικού λαού.

Εκτελούσε τα εντάλματα συλλήψεως, κατασχέσεως και δημεύσεως περιουσιών που εξέδιδαν τα Αρχηγεία, προέβαινε σε ανακρίσεις για θέματα της αρμοδιότητάς της. Αναλάμβανε πολλές φορές την ευθύνη της επιστράτευσης, της ενημέρωσης για τη λειτουργία της Λαϊκής Παιδείας, της συγκέντρωσης και τη διαβίβασης πληροφοριών, κ.α. Η κατάταξη στην Πολιτοφυλακή ήταν εθελοντική, μονοετής και μπορούσε να ανανεωθεί μόνο αν θεωρούνταν ευδόκιμη.

Κάτοικοι της Αγιάσου διαμαρτύρονται για την προσπάθεια κατάργησης των Λαϊκών Δικαστηρίων από το αστικό κράτος του 1944

Η Λαϊκή Πολιτοφυλακή Πελοποννήσου ιδρύθηκε το Μάη του 1948 και ο αριθμός των πολιτοφυλάκων κάθε τμήματος ξεκινούσε από 5-6 άτομα, φτάνοντας τους 20-25 ανάλογα με τις ανάγκες κάθε περιοχής. Σε κάθε νομό υπήρχε Διοίκηση Πολιτοφυλακής και σε κάθε επαρχία Υποδιοίκηση ενώ κάθε Τμήμα είχε υπό την ευθύνη του 3-5 χωριά. Διοικητής της Λαϊκής Πολιτοφυλακής Πελοποννήσου ήταν ο Ηλίας Κιαπές (Μπαρμπαλιάς) αναπληρωματικό μέλος της ΚΕ του ΚΚΕ, από το Ραψομάτι Μεγαλόπολης, αντισυνταγματάρχης του ΔΣΕ, που έπεσε ηρωικά το 1948 στις Κολλίνες Αρκαδίας.

Όλα αυτά γίνονταν στην Ελεύθερη Ελλάδα, την ίδια στιγμή που οι αγωνιστές που πάλεψαν κόντρα στους γερμανούς κατακτητές και στους νέους δυνάστες του λαού μας δικάζονταν στα έκτακτα στρατοδικεία της αστικής κυβέρνησης και εκτελούνταν....

Ο ΔΣΕ είχε στην σημαία του τα συμφέροντα και τις ανάγκες του λαού.

Ο ΔΣΕ είναι απόδειξη ότι αδυναμίες σε βασικές θέσεις του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος, άρα και του ΚΚΕ, την κρίσιμη περίοδο του ΄40 δεν οφειλόντουσαν σε διάθεση συμβιβασμού.

Ο ΔΣΕ εξέφραζε την ανώτερη μορφή πάλης για το ζήτημα της εξουσίας, γι’ αυτό και είναι «καρφί» στο μάτι της πλουτοκρατίας της χώρας μας και των υπερασπιστών της. Έχουν κάθε συμφέρον να τον πολεμούν και να πετούν λάσπη, γιατί θέλουν να κρύψουν ότι και τότε και τώρα μια χούφτα εκμεταλλευτές έκαναν κουμάντο σε έναν ολόκληρο λαό.

Να κρύψουν ο λαός έχει δύναμη να αποφασίζει για την τύχη του και να μην περιμένει «σωτήρες»…

(Οι εικόνες από το αρχειακό υλικό του ΚΚΕ) 

Η ΜΑΖΙΚΗ ΣΦΑΓΗ ΤΗΣ ΠΡΕΒΕΖΑΣ – Το αποτρόπαιο φρικιαστικό έγκλημα του ΕΔΕΣ

(αναδημοσίευση απ’ τη «ΛΑΟΚΡΑΤΙΑ»25/10/1944)

«Το ΕΑΜ καταγγέλλοντας τα πιο κάτω εγκλήματα και διερμηνεύοντας την αγανάχτηση του λαού της Πρέβεζας κι’ ολόκληρου του Ηπειρωτικού λαού ζητάει απ’ την Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας την άμεση διενέργεια ανακρίσεων και την αμείλιχτη τιμωρία των ενόχων. Ζητάει επίσης απ΄ την ίδια καθοδήγηση του ΕΔΕΣ να βοηθήσει το έργο της δικαιοσύνης και της εξυγίανσης.
Παραθέτουμε τα γεγονότα που οδήγησαν στις σφαγές της Πρέβεζας χωρίς σχόλια γιατί μιλάν μόνα τους με την ωμή γλώσσα της φρίκης και του αποτροπιασμού:
Στις 9/9 υπογράφεται από αντιπροσώπους του ΕΑΜ και ΕΔΕΣ πρωτόκολλο ενότητας μέσα στην πόλη της Πρέβεζας. Ταυτόχρονα βγαίνει 15μελής Λαϊκή Επιτροπή από τα σωματεία της πόλης και αντιπροσώπους του ΕΑΜ και του ΕΔΕΣ. Σκοπός της η τήρηση της τάξης κατά την απελευθέρωση της πόλης. Στη διάθεση της Επιτροπής μπαίνει σώμα Πολιτοφυλακής μικτό με 120 άνδρες από κάθε Οργάνωση. Όλος ο λαός έχει σύνθημά του την ενότητα και τη συνεργασία.

Στις 14/9 η πόλη λευτερώνεται. Ο ΕΛΑΣ και το ΕΛΑΝ καταλαμβάνουν την πόλη και την παραδίνει στη Λαϊκή Επιτροπή, καταδιώκοντας τους γερμανούς στο Μύτικα, Κεραμίτσα, Σμυρτούλα.. ύστερα από συνεννοήσεις την άλλη μέρα στις 15 το πρωί γίνονται δεκτά στην πόλη με εκδηλώσεις συνεργασίας τμήματα του ΕΔΕΣ με επικεφαλής τον ταγματάρχη Γαλάνη. Με την είσοδο όμως των εδεσικών τμημάτων η κατάσταση μεταβάλλεται. Ο Γαλάνης κηρύσσει το στρατιωτικό νόμο και την πόλη σε κατάσταση πολιορκίας. Αυτό προκαλεί μεγάλη αγανάχτηση στο λαό που στις 16/9 συγκροτεί συλλαλητήριο με 3χιλιάδες διαδηλωτές για την κατάργηση του Στρατιωτικού Νόμου. Οι εδεσίτες αρνούνται και στις 17/9 παίρνουν ενίσχυση 60 Ραλλικών απ’ τη Λευκάδα.
Η Λαϊκή Επιτροπή ορίζει, τη 18/9 μέρα γιορτασμού της Λευτεριάς. Ο ΕΔΕΣ με προκήρυξή του δηλώνει ότι δε θα λάβει μέρος και κυκλοφορεί πλαστή προκήρυξη της ΕΠΟΝ κατά του Ζέρβα. 7000 λαού επί 4 ώρες πανηγυρίζουν την απελευθέρωση της πόλης. Το απόγευμα επακολουθούν λαϊκοί χοροί και γενική χαρά. Το ίδιο απόγευμα αποσύρονται απ΄ την πόλη οι οικογένειες των εδεσιτών και τα τμήματά τους πιάνουν θέσεις έξω απ’ την πόλη. Στις 19/9 απαιτούν απ’ τα τμήματα του 24 Συν/τος να εγκαταλείψουν την πόλη. Ο ΕΛΑΣ απορρίπτει την αξίωση και ζητάει κατοχή από κοινού. Αμέσως σχεδόν η πόλη δέχεται καταιγιστικά πύρα πυροβολικού και όλμων και αυτομάτων που ματαιώνουν κάθε προσπάθεια διαμαρτυρίας του λαού. Η σύρραξη γενικεύεται και διαρκεί εφτά ολόκληρες μέρες. Κατά τη διάρκεια της το 24 Σύνταγμα κάνει νέες προσπάθειες συμβιβασμού και ζητάει τη συγκρότηση μικτής αντιπροσωπίας. Αετόπουλα και Επονίτες κατά τις μάχες αυτές βρήκαν ηρωικό θάνατο εκτελώντας την υπηρεσία του συνδέσμου. Η υποδειγματική ΕΠΟΝ του 24 Συντάγματος αφού πολέμησε δύο ώρες στο Γυμνάσιο της πόλης παραδόθηκε.
Στην αποφασιστική στιγμή του αγώνα η συμφωνία της Καζέρτας στην Ιταλία θέτει τέρμα στη σύρραξη με την αποχώρηση των τμημάτων του ΕΛΑΣ.
Εκτελέσεις πατριωτών
Κατά το 12ήμερο διάστημα της σύγκρουσης διαπράχτηκαν τα πιο κάτω εγκλήματα. Εκτελέστηκε ολόκληρη η υποδειγματική ΕΠΟΝ από 14 νέους. Εκτελέστηκαν απ΄ την Λαϊκή Επιτροπή που συγκροτήθηκε με κοινή συμφωνία ΕΑΜ-ΕΔΕΣ: 1) Χρ. Κοντός, Γυμνασιάρχης, πρόεδρος της Επιτροπής, 2) Δήμας, δικηγόρος, γραμματέας της, 3) Δ. Γιαμάς, εργάτης, μέλος, 4) Μ. Ρέντζος, τριατατικός, μέλος της Επιτροπής, γραμματέας της νομαρχιακής Επιτροπής ΕΑΜ Πρέβεζας (εκτελέστηκε ξυλοκοπούμενος και συρόμενος στα πεζοδρόμια της Πρέβεζας). Επίσης εκτελέστηκαν άλλα 3 μέλη της Λαϊκής Επιτροπής. Πρόσωπα γνωστά και κύρους μέσα στην πόλη εχτελέστηκαν: 1) Μαϊδάτσης, γιατρός, 2) Κοσμάς Ρέντζος, έμπορος, 3) Σπαθής, επιθεωρητής δημοτικών σχολείων, 4) Μεγαλογένης, γραμματέας Πρωτοδικείου Πρέβεζας, 5) Κακαβούλης, μεγαλοχτηματίας (αφού του έκοψαν πρώτα τα’ αυτιά, τον έσφαξαν), χρονών 75, 6) Καστάνης, κτηματίας, χρονών 70, 7) Πρόδρομος Πατσατσόγλου, μεγαλοχτηματίας. Όλες οι εχτελέσεις έγιναν στο συνοικισμό Παντοκράτορας Πρέβεζας. Υπάρχουν πληροφορίες ότι έναν τον έθαψαν ζωντανό πριν τον αποτελειώσει το πολυβόλο. Ο ανθυπασπιστής Χωρ/κης Γεωργάρας αφού έσφαξε έναν του ήπιε το αίμα. Τις πρώτες μέρες της σύρραξης συνέλαβαν περίπου 700 άτομα απ΄ τα οποία 16 γυναίκες και κορίτσια . Απ’ αυτούς 40 εκτελεστήκανε κι’ οι υπόλοιποι μεταφέρθηκαν σε στρατόπεδο στην Πάργα.
Συνολικά δολοφονήθηκαν στην Πρέβεζα 70-75 άτομα. Λεηλατήθηκαν όλα τα σπίτια και τα μαγαζιά των συλληφθέντων. Κάηκαν σπίτια συναγωνιστών στο συνοικισμό Κοκκινιά.
Κατά τις πληροφορίας μας επικεφαλής των τμημάτων ήταν 1) ο Διοικητής της ΙΧ Μεραρχίας του ΕΔΕΣ συντ/ρχης Μπόρας, 2) ο ταγματάρχης Γαλάνης και οι Αξιωματικοί Τσόγκας, Χατζιδάκις και Παπαδάτος.»

(Απ’ την εφημερίδα «ΛΑΟΚΡΑΤΙΑ», Όργανο της Πανηπειρωτικής Επιτροπής του Ε.Α.Μ., Χρόνος Β’, Αρ. Φύλλου 19, ΗΠΕΙΡΟΣ, 25 Οκτώβρη 1944, σελ. 1-2)



(Από την εφημερίδα Αλληλεγγύη, 7 Νοέμβρη 1944)

Σκηνές φρίκης και απίστευτης χιτλερικής θηριωδίας γνώρισε ο αντιφασίστας λαός της μαρτυρικής Πρέβεζας το δεύτερο 15νθήμερο του Σεπτέμβρη 1944 με τη μαζική και πρωτοφανούς βαρβαρότητας σφαγή που οργάνωσε ένα απ’ τα χιτλερικά αποβράσματα (Δημήτρης Γαλάνης, κρητικός έφεδρος ανθυπολοχαγός, διοικητής τάγματος του ΕΔΕΣ) του φασιστικού ΕΔΕΣ του Ζέρβα – συνεργάτη των ιταλο-γερμανών φασιστών κατακτητών, που οι χρουστσοφικοί σοσιαλδημοκράτες ηγέτες των «Κ»ΚΕ-ΣΥΝ αναγνώρισαν μαζί με τα αστικά κόμματα ως «αντιστασιακό» (πέρα απ΄ τα υπαρκτά ντοκουμέντα συνεργασίας και απ’ τις πολλές καταγγελίες, σε προκήρυξη της κομματικής οργάνωσης Ηπείρου του ΚΚΕ αναφέρεται: «καταγγέλουμε τον Ζέρβα σαν συνεργάτη και όργανο των γερμανών στις Συμμαχικές Κυβερνήσεις και στον Ελληνικό λαό» 11/8/1944).

Ο Δ. Γαλάνης, αυτό το ανθρωπόμορφο χιτλερικό τέρας και αιμοσταγές κτήνος δεν δίστασε να συλλάβει τα νεαρά αμούστακα παιδιά της ΕΠΟΝ του Γυμνασίου, να τα δέσει με καλώδια, να τα βασανίσει απάνθρωπα και να τα δολοφονήσει-σφάξει ομαδικά σαν κατσίκια και να τα πετάξει μισοζώντανα σε λάκκο-ομαδικό τάφο στην Παργινόσκαλα (σύμφωνα με μαρτυρίες των κατοίκων της πόλης).

Δεν είναι γνωστός ο ακριβής αριθμός του φρικτού και αποτρόπαιου εγκλήματος των φασιστών του ΕΔΕΣ της μαζικής σφαγής της Πρέβεζας, που συνολικά υπολογίζονται γύρω στους 125.

Αναδημοσιεύουμε παρακάτω τα ονόματα της «Υποδειγματικής ομάδας της ΕΠΟΝ» και την καταγγελία της περιοχής του Βάλτου.

Υποδειγματική ομάδα της ΕΠΟΝ

1. Δημήτρης Κων. Τρουμπάτας (Ηγουμενίτσα), Αρχηγός της ομάδας
2. Βασίλης Χρ. Τσούκης, (Ωρωπός) καπετάνιος της ομάδας
3. Δημήτρης Χρ. Πέτρης (Ωρωπός), πολιτικός καθοδηγητής
4. Δημήτρης Αριστοτ. Καλδάνης, σκοπευτής οπλοπολυβόλου
5. Θεοχάρης Θεοδ. Γκόγκας (Ωρωπός)
6. Χαράλαμπος Σπ. Διαμάντης (Ωρωπός)
7. Γιώργος Δημ. Πανάγος (Καμαρίνα)
8. Αλέξανδρος Φ. Πεπόνης (Βρυσούλα)
9. Σιδέρης Αθ. Κύρλας (Ωρωπός)
10. Θόδωρος Δ. Καββαδίας (Πρέβεζα)
11. Γιάννης Ζαρονίκας (Πρέβεζα)
12. Απόστολος Γ. Δρόσος (Ωρωπός)
13. Νίκος Π. Σαμιώτης
14. Περικλής Ευ. Αναγνωστόπουλος (Μπαουσούς)
15. Χριστόφορος Λεόπουλος
16. Γιώργος Αντύπας

Καταγγελία της περιοχής Βάλτου:

«Η επαρχιακή επιτροπή Ε.Α.Βάλτου,

Η επαρχιακή επιτροπή ΕΑΜ Βάλτου,

Το επαρχιακό Συμβούλιο Αυτοδιοικήσεων Βάλτου,

Το επαρχιακό Συμβούλιο της ΕΠΟΝ Βάλτου,

Η ένωση συνεταιρισμού Βάλτου,

Ο Σύλλογος κληρικών Βάλτου,

Η Κομμουνιστική οργάνωση Βάλτου

Στην ΚΕ της Εθνικής Αλληλεγγύης, Στιγματίζομε τα πρωτοφανή και απάνθρωπα μέσα που πάρθηκαν απ’ τους φασίστες του ΕΔΕΣ συλλήψεις, φυλακίσεις, ξυλοδαρμούς, βασανιστήρια, εχτελέσεις, δολοφονίες, λεηλασίες, διαρπαγές, εμπρησμούς, εκβιασμούς, ηθικές ταπεινώσεις. Πιάστηκαν στο διάστημα των 10 ημερών πάνω από 750 άτομα τα 600 περίπου άντρες και τα υπόλοιπα γυναίκες. Ο πρόεδρος της λαϊκής επιτροπής Γυμνασιάρχης Κοντός, ο γραμματέας της Νομαρχιακής Επιτροπής Μιχ. Ρέντζος βασανίστηκαν φριχτά.

Του πρώτου του έκοψαν τ’ αυτιά, του δεύτερου τούσπασαν το κρανίο με το όπλο. Τον Αρ. Κανέλλο τον βασάνισαν τρυπώντας τον με τα μαχαίρια και κόβοντας κομμάτια κρέας απ’ το σώμα του. Το γιατρό Μαϊδάτση τον μαύρισαν στο ξύλο κι’ ύστερα τον εκτέλεσαν. Ξύλο τυλιγμένο με αγκαθωτό σύρμα έδιναν σ’ όλους. Ακόμα θάφτηκαν άνθρωποι ζωντανοί. Μισοπεθαμένος θάφτηκε ο Σπ. Τραυλός.

Τους 16 επονίτες τους οδήγησαν μισοπεθαμένους, τους έθαψαν μ’ ολίγο χώμα κι’ η αγωνία του θανάτου κράτησε 24 ώρες…»

(Εφ. «Αλληλεγγύη», Όργανο ΚΕ της Εθνικής Αλληλεγγύης, περίοδος Β, χρόνος Α, αριθ.2, 7 Νοέμβρη 1944)




Πηγή: http://metwpoistorias.blogspot.gr/2009/10/2.html