Οταν οι ΜΚΟ αυτοαποκαλύπτονται..

.

Σε μια περίοδο νέας διεθνούς οικονομικής κρίσης, κυβερνήσεις και αστικά επιτελεία «ανοίγουν το δρόμο» για νέες επενδύσεις στο κεφάλαιο και συγκεκριμένα στους τομείς της «πράσινης» και ψηφιακής οικονομίας, προκειμένου να διαμορφωθεί μια κερδοφόρα διέξοδος για τα υπερσυσσωρευμένα κεφάλαια. Αλλωστε, η ΕΕ ιεραρχεί αυτούς τους κλάδους, με στόχο τα δικά της μονοπώλια να ξεπεράσουν εκείνα άλλων ιμπεριαλιστικών κέντρων στην κούρσα του ανταγωνισμού τους.

Δεν δημιουργεί έκπληξη το γεγονός ότι αξιοποιώντας τις ευνοϊκές συνθήκες στήριξης του κεφαλαίου από την ΕΕ, με χρήματα των λαών της, τεράστια μονοπώλια της Ενέργειας στρέφονται για επενδύσεις με εγγυημένο κέρδος στις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας, σε όλο τον κόσμο. Η γαλλοϊσπανική συμμαχία «Total»-«Iberdrola» ετοιμάζεται να δημιουργήσει το μεγαλύτερο παγκοσμίως αιολικό πάρκο «Thor» στη Δανία, με την «Total» να επενδύει στις ΑΠΕ 2,5 δισ. δολάρια. Η βρετανική ΒΡ και η νορβηγική «Equinor» έχουν ήδη καταθέσει πρόταση για ένα από τα μεγαλύτερα υπεράκτια αιολικά project των ΗΠΑ, συνολικής ισχύος 1.260 MW που θα ηλεκτροδοτεί τη Νέα Υόρκη. Οι όμιλοι «κονταροχτυπιούνται» στα ίσια για το ποιος θα προλάβει...

* * *

Η στρατηγική της «πράσινης και ψηφιακής μετάβασης» διαπερνά το σύνολο των σχεδιασμών των αστικών κυβερνήσεων. Συγκεκριμένα, στην Ελλάδα, κεντρικός άξονας του Σχέδιο Πισσαρίδη που έχει παρουσιάσει η κυβέρνηση είναι η αξιοποίηση των κονδυλίων του «Ταμείου Ανάκαμψης» της ΕΕ, με τη μερίδα του λέοντος να προσανατολίζεται στην πράσινη ψηφιακή μετάβαση.

Αυτό το «ανακάτεμα» στην ενεργειακή σκακιέρα, με τους μεγάλους «ρυπαντές» του περιβάλλοντος, πετρελαϊκές εταιρείες και ενεργειακούς κολοσσούς, τώρα να «βλέπουν το φως το αληθινό» της «πράσινης ανάπτυξης», γιατί κατά κει φυσάει ο κερδοφόρος «άνεμος», φέρνει αποτελέσματα που κάποιοι παλιότερα θα τα θεωρούσαν «αναπάντεχα»: Περιβαλλοντικές ΜΚΟ μετατρέπονται από ομάδες άσκησης πίεσης στο όνομα της προστασίας του περιβάλλοντος σε πλασιέ επιχειρηματικών συμφερόντων, ακόμη και «επικεφαλής» εταιρικών σχημάτων.

Τον Νοέμβρη του 2020, 18 ΜΚΟ και εταιρείες της Ευρώπης υπέγραψαν Μνημόνιο Συνεργασίας για την Ανάπτυξη Θαλάσσιων Αιολικών Πάρκων. Ανάμεσά τους η WWF, η «Orsted» (δανέζικη πολυεθνική εταιρεία ηλεκτρικής ενέργειας), η «SiemensGamesa» (ισπανική εταιρεία που δραστηριοποιείται στις ΑΠΕ) και η «Vattenfall» (σουηδική πολυεθνική εταιρεία Ενέργειας).¹

Στην Ελλάδα, η «Greenpeace» πριν από μερικούς μήνες παρουσίασε τη «Genervest», μια επενδυτική εταιρεία που παίζει το ρόλο της «προξενήτρας» σε διάφορους «πράσινους» ομίλους. Δεν είναι παγκόσμια πρώτη για την «Greenpeace», καθώς ήδη από το 2017 που συζητιόταν το νομοσχέδιο για τις «ενεργειακές κοινότητες» στη Βουλή, είχε συνταχθεί με τα συμφέροντα των επιχειρηματικών ομίλων των ΑΠΕ, ζητώντας περισσότερες διευκολύνσεις για επενδύσεις. Η ιστοσελίδα της «Genervest» διαφημίζει «ενεργειακά project» που ψάχνουν για «επενδυτές», όπως για παράδειγμα τα φωτοβολταϊκά πάρκα της κατασκευαστικής εταιρείας «HeliosRes»² πουν αναζητούν «εναλλακτική» χρηματοδότηση. `Η το «έξυπνο» ηλεκτρικό scooter, σύμπραξη της μηχανολογικής εταιρείας «Give»,³ μιας εταιρείας δηλαδή που συνεργάζεται με τη Θερμοκοιτίδα Νεοφυών Επιχειρήσεων, πρωτοβουλία του Εμπορικού και Βιομηχανικού Επιμελητηρίου Αθηνών, και της «Altair» (αμερικανική πολυεθνική εταιρεία).

* * *

Είναι επίσης χαρακτηριστικό το μέγεθος της «φιλοπεριβαλλοντοσύνης» αυτών των ΜΚΟ, που δεν διστάζουν να «πλασάρουν» την εγκατάσταση ανεμογεννητριών σε βουνοκορφές, όπως στο Δημοτικό Συμβούλιο της Πύλης Τρικάλων, που στις αρχές του περασμένου Δεκέμβρη, σε συζήτηση για την εγκατάσταση ανεμογεννητριών στην Πίνδο συμμετείχε και εκπρόσωπος της «Greenpeace». Επίσης, στο νησί της Τήλου σε «έργα ενεργειακής αυτονομίας» με ευρωενωσιακή χρηματοδότηση συμμετείχαν μεταξύ άλλων στην υλοποίηση εκτός του ΔΕΔΔΗΕ, του EUNICE (ελληνικός ενεργειακός όμιλος) και η ΜΚΟ WWF...

Γίνεται ξεκάθαρο και από τα παραπάνω ότι οι ΜΚΟ, εκτός του ότι διαχρονικά έχουν αναλάβει το ρόλο των προαγωγών των επιχειρηματικών συμφερόντων, τώρα που ανοίγουν οι μπίζνες μέσα από τη λεγόμενη «πράσινη στρατηγική» της ΕΕ και των κυβερνήσεων αυτοσυστήνονται κι οι ίδιες ως εταιρείες, αξιοποιώντας τις διασυνδέσεις τους «όντας χρόνια στο κουρμπέτι» και τα δήθεν «φιλοπεριβαλλοντικά» διαπιστευτήριά τους προς εξαργύρωση...

Παραπλανούν τον λαό με τη δήθεν «πράσινη πολιτική τους», υποκαθιστούν την ευθύνη του κράτους για την προστασία του περιβάλλοντος, με αποτέλεσμα να δίνουν άλλοθι στην κυβερνητική πολιτική που παραχωρεί τα πάντα στους ομίλους.

Ο ελληνικός λαός έχει πείρα τού τι σημαίνει απελευθέρωση της αγοράς Ενέργειας, κλείσιμο μονάδων, επενδύσεις ιδιωτών στις ΑΠΕ: Σημαίνει χιλιάδες απολύσεις, ενεργειακή φτώχεια και αντίστοιχα ενεργειακή εξάρτηση, ανεργία και εσωτερική εργασιακή περιπλάνηση. Επίσης, έχει πλούσια πείρα από τα ευρωπαϊκά κονδύλια και προγράμματα: Οσο γέμιζαν τα ταμεία των επιχειρηματικών ομίλων με τα ΕΣΠΑ, τόσο άδειαζαν οι τσέπες των εργαζομένων με τις μειώσεις μισθών, την ελαστικοποίηση της απασχόλησης, το ξήλωμα κατακτήσεων.

* * *

Το ΚΚΕ θεωρεί ότι η μορφή Ενέργειας που επιλέγεται κάθε φορά πρέπει να είναι προς το συμφέρον των εργαζομένων, του λαού μας και του ενεργειακού μείγματος της χώρας, χωρίς να αποκλείεται καμία μορφή Ενέργειας. Ιεραρχεί την ανάγκη να προστατευτεί το φυσικό περιβάλλον, να είναι λαϊκή περιουσία, όχι να διατίθεται «με αντίτιμο» η είσοδος σε παραλίες, βουνά, πάρκα.

Από όλα τα παραπάνω αποδεικνύεται ότι οι εργατικές - λαϊκές ανάγκες δεν ευθυγραμμίζονται με τα συμφέροντα των επιχειρηματικών ομίλων και των εκπροσώπων τους. Σε τελική ανάλυση, ο σοσιαλισμός θα εξασφαλίσει την ισορροπημένη επίδραση της κοινωνίας στο περιβάλλον και η εργατική εξουσία θα εξασφαλίσει ότι αυτό θα γίνει σχεδιασμένα. Στο έδαφος της κοινωνικοποίησης των συγκεντρωμένων μέσων παραγωγής και του επιστημονικού κεντρικού σχεδιασμού θα είναι δυνατή η αξιοποίηση των εγχώριων πλουτοπαραγωγικών πηγών, όλων των μορφών Ενέργειας, με βασικό κριτήριο την κάλυψη όλων των σύγχρονων αναγκών και την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος, ως λαϊκή ιδιοκτησία.

Παραπομπές:

1. https://offshore-coalition.eu/memorandum-of-understanding/

2. https://genervest.org/el/campaign/good-energy-ec/

3. https://genervest.org/el/project/project-ilectra/

Αθωράκιστα τα σχολεία

Η καθημερινή αύξηση στα κρούσματα κορονοϊού στα σχολεία, όπως και στον αριθμό των σχολικών μονάδων και των τμημάτων που κλείνουν, παρά και την ανύπαρκτη επί της ουσίας ιχνηλάτηση, επιβεβαιώνει τις καταγγελίες γονέων, εκπαιδευτικών, μαθητών και των φορέων τους ότι τα σχολεία άνοιξαν (όπου άνοιξαν) όπως ακριβώς έκλεισαν, παραμένοντας αθωράκιστα απέναντι στην πανδημία.

Κι αυτό γίνεται πιο ορατό τώρα που η διασπορά μεγαλώνει στον γενικό πληθυσμό, με τους χώρους δουλειάς να αποτελούν αποδεδειγμένα έναν από τους πιο κρίσιμους «κρίκους» υπερμετάδοσης, μεταφέροντας τον ιό στο σπίτι και στην οικογένεια.

Οι εκπαιδευτικοί, οι μαθητές και οι οικογένειές τους έμειναν να παλεύουν με την πανδημία χωρίς μείωση του αριθμού των μαθητών ανά τάξη, χωρίς περισσότερους δασκάλους και αίθουσες, χωρίς ενίσχυση της καθαριότητας με μόνιμο και επαρκές προσωπικό, ακριβώς γιατί όλα τα πραγματικά μέτρα προστασίας και πρόληψης «κόβονται» εξαρχής στο ζύγι της απαράδεκτης λογικής «κόστους - οφέλους» για το κεφάλαιο και το κράτος του.

Στα παραπάνω και για να θωρακίσουν την ίδια λογική, έρχονται να προστεθούν τα πρωτόκολλα... «της συγκάλυψης και της διασποράς», τα οποία εφαρμόζονται ακόμα και μετά τον εντοπισμό επιβεβαιωμένων κρουσμάτων στο σχολικό περιβάλλον, αναδεικνύοντας τις εγκληματικές ευθύνες της κυβέρνησης.

Χαρακτηριστικές είναι μερικές από τις ολοένα αυξανόμενες καταγγελίες που βγαίνουν μέσα από τα σχολεία:

-- Σχολικά τμήματα κλείνουν λόγω κρούσματος, χωρίς καμία πρόβλεψη για οργανωμένη ιχνηλάτηση και τεστ σε εκπαιδευτικούς και μαθητές, ούτε καν στο ίδιο το τμήμα που κλείνει! Αγνοούνται πλήρως οι πραγματικές επαφές, όπως αυτές στο ολοήμερο δημοτικό σχολείο όπου οι ελλείψεις οδηγούν σε συμπύκνωση διαφορετικών τάξεων, δεν υπάρχει καμία μέριμνα για τα αδέρφια παιδιών από τα τμήματα που έκλεισαν, για τους εκπαιδευτικούς ειδικοτήτων που μπαίνουν σε πολλές τάξεις κ.ο.κ. Το «μπαλάκι» της ιχνηλάτησης πετιέται στους ίδιους τους γονείς και τελικά καταλήγει στις τσέπες του ιδιωτικού τομέα Υγείας που εξακολουθεί να θησαυρίζει μέσα στην πανδημία και από τα διαγνωστικά τεστ.

-- Γονείς που βρίσκονται θετικοί στον κορονοϊό, μαθαίνουν στη συνέχεια ότι... δεν προβλέπεται η δωρεάν διενέργεια τεστ για τα παιδιά τους που πάνε σχολείο. Αρα μένει και το σχολείο στο σκοτάδι για το αν υπήρχαν ή δεν υπήρχαν κρούσματα μέσα στις τάξεις! Κι όμως, στις ίδιες τις επίσημες κυβερνητικές ενημερώσεις για τον κορονοϊό, ομολογήθηκε εδώ και καιρό ότι ο βασικός λόγος που μετά από τόσους μήνες lockdown και περιοριστικών μέτρων η πανδημία επιμένει (ενώ τώρα αναζωπυρώνεται), είναι το διαρκές «πινγκ - πονγκ» των κρουσμάτων μεταξύ χώρων δουλειάς και οικογένειας. Η κυβέρνηση, ωστόσο, όχι μόνο δεν κάνει τίποτα για να σπάσει αυτό το «πινγκ - πονγκ», αλλά επιχειρεί να το κουκουλώσει, ακριβώς για να μην εκθέσει τα «πρωτόκολλα της εργοδοσίας» και τις δικές της τεράστιες ευθύνες για την επικίνδυνη κατάσταση στα σχολεία.

Αντί να διασφαλιστούν πραγματικά μέτρα προστασίας της υγείας μέσα στα σχολεία, πάνε να την βγάλουν τζάμπα, με... μια μάσκα - αλεξίπτωτο και με αμίμητα «επιστημονικά» σκαριφήματα που πάλευαν να μας πείσουν πριν από τη νέα σχολική χρονιά ότι εν μέσω πανδημίας το στρίμωγμα των μαθητών σε 25άρια τμήματα είναι το ίδιο με τη διασφάλιση λειτουργίας των σχολείων με 15 μαθητές ανά τάξη!

Σε τέτοιες ακριβώς συνθήκες και ενώ ήδη αποφασίζεται νέο καθολικό κλείσιμο των σχολείων σε μια σειρά από δήμους, είναι έτοιμοι ξανά να ρίξουν το ανάθεμα για την άνοδο των κρουσμάτων στα σχολεία στην «κινητικότητα» των γονέων και όχι στην ανυπαρξία ουσιαστικών μέτρων προστασίας και ιχνηλάτησης μέσα στα σχολεία, όχι στην έλλειψη μέτρων προστασίας των εργαζομένων και του λαού στους χώρους δουλειάς, στα Μέσα Μαζικής Μεταφοράς κ.α.

Αντίστοιχα, αναπαράγονται από «επίσημα» χείλη απαράδεκτα και αντιδραστικά διλήμματα του τύπου «σχολεία ή λιανεμπόριο», «μόρφωση των παιδιών ή ψωμί στο τραπέζι» (!), την ίδια ώρα που η αντιλαϊκή πολιτική αφήνει τους εργαζόμενους, τους αυτοαπασχολούμενους, τη νεολαία και όλο το λαό εκτεθειμένους από όλες τις μπάντες στην πανδημία και τις συνέπειες της οικονομικής κρίσης.

Οι εξελίξεις επιβεβαιώνουν την κρισιμότητα των αιτημάτων εκπαιδευτικών, μαθητών και γονιών για πραγματικά μέτρα προστασίας. Επιβεβαιώνουν την ανάγκη να ενταθεί σήμερα ο αγώνας συνολικά για την υπεράσπιση της υγείας και της ζωής του λαού και των παιδιών του.

ΠΡΟΣ ΤΑ ΟΡΙΑ ΤΩΝ ΑΝΤΟΧΩΝ

 

 

Κοντεύει ένας χρόνος από την επιβολή  του πρώτου εγκλεισμού μας και των  ποικίλων  περιορισμών στην καθημερινότητά μας για την αποτροπή της εξάπλωσης της πανδημίας και οι κυβερνητικές αποφάσεις γι’ αυτό το ζήτημα όλο και λιγότερο πείθουν για τους στόχους τους. Η επίθεση σε διάφορες κοινωνικές ομάδες για έλλειψη κοινωνικής ευθύνης, επειδή παραβίασαν κάποια από τις πολλές απαγορεύσεις, δεν βοηθά τη ζωή εκείνων που ισχυρίζεται ότι προστατεύει, παρά μόνο αποσείει  τις ευθύνες από εκείνους που εκ της θέσεως τους τις έχουν.

        Παλινωδίες στις κυβερνητικές εξαγγελίες, (π.χ. απαγορεύεται το πρωί το take away, επιτρέπεται μετά από λίγες ώρες), δικαιολόγηση από τους επιστήμονες των κυβερνητικών επιλογών (π.χ. η επιχειρηματολογία Γκ. Μαγιορκίνη για τον αυξημένο αριθμό μαθητών στην τάξη ή του Σ. Τσιόδρα για το συνωστισμό στις συγκοινωνίες) προκλητικές συμπεριφορές πολιτικής ηγεσίας (όπως του πρωθυπουργού στην Ικαρία) απαξιώνουν τις ίδιες τις κυβερνητικές αποφάσεις και καθιστούν αμφισβητήσιμες τις επιστημονικές προειδοποιήσεις. Ενώ και τα ΜΜΕ έχοντας βασικό τους έργο την αποθέωση της πολιτικής ηγεσίας, και ιδιαίτερα του πρωθυπουργού, περιορίζουν την ενημέρωση σε πληροφορίες σχετικά με τον αριθμό των ατόμων στα οποία βεβαιώνονται πρόστιμα για παραβάσεις των νέων κανονισμών, που πια ορίζουν την κοινωνική μας ζωή, και  με τα στατιστικά των κρουσμάτων και των θανάτων, παραμορφώνοντας την πραγματικότητα (π.χ  αποσιώπηση των αποδοκιμασιών προς τον Κ. Μητσοτάκη στην Ικαρία, καταγγελίες για συνωστισμούς σε πλατείες).

Μοιάζει όλα αυτά να έχουν στόχο τον εκφοβισμό,   κι αυτό έχει νόημα αν σκεφτεί κανείς πως η πολιτεία προσλαμβάνει αστυνόμους και όχι γιατρούς, παρόλο που η κρίση είναι υγειονομική. Οι επιστήμονες από την άλλη,  άφωνοι στην υπεράσπιση της αξιοπιστίας τους και του έργου τους,  αναφέρονται σχεδόν με απειλητικό τρόπο σε  μαθηματικά μοντέλα που αποδεικνύουν τα ολέθρια αποτελέσματα της εξάπλωσης της πανδημίας.  Μόνο που προϊόντος του χρόνου αποδεικνύεται πως ούτε συστηματικές εξετάσεις γίνονται για κρούσματα ούτε και για ιχνηλάτηση επαφών, πράγμα που σημαίνει πως κλονίζεται η αξιοπιστία των μαθηματικών μοντέλων χωρίς επαρκή δείγματα και ξεκάθαρα και συγκεκριμένα δεδομένα. Ταυτόχρονα, συνεχίζουν να λειτουργούν εστίες διασποράς, όπως μέσα μαζικής μεταφορά  και μαζικοί χώροι εργασίας, με τους επιστήμονες των επιτροπών που συμβουλεύουν την κυβέρνηση να ψελλίζουν χαμηλόφωνα κάποιες ενστάσεις, κάποιες φορές.  

 Γι’ αυτό μοιάζει δύσκολο να προβλεφθεί η επίδραση προληπτικών μέτρων, αφού τα μοντέλα χωρίς επαρκή δεδομένα καταλήγουν αναξιόπιστα. Εξάλλου η δυναμική της επιδημίας είναι εξαιρετικά μη γραμμική   στην επίδρασή της στην κοινωνική συμπεριφορά και επομένως  μπορεί οι απαγορεύσεις  να οδηγήσουν ακόμα και σε αντίθετα αποτελέσματα. Τα πρότυπα επιδημιολογικά μοντέλα μοιάζει να  υποθέτουν ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά δεν επηρεάζεται από την επιδημία και ότι είναι σταθερή με την πάροδο του χρόνου. Μόνο που και χωρίς απαγορεύσεις η εκδήλωση μολυσματικής νόσου σε έναν ανθρώπινο πληθυσμό μπορεί να οδηγήσει τα άτομα σε λήψη  προληπτικών μέτρων σε μια προσπάθεια αποφυγής μόλυνσης, που να οδηγεί σε αλλαγές στα πρότυπα επαφών. Κι αν η ορθολογική συμπεριφορά σε ατομικό επίπεδο, όπως θεωρείται η κοινωνική απομάκρυνση από τις μολυσματικές επαφές, φαίνεται ευεργετική για ένα εύλογο διάστημα, αυτή μπορεί να είναι καταστρεπτική για τον πληθυσμό στο σύνολό του.  Βέβαια, αν η κοινωνική αποστασιοποίηση εμφανίζεται με υψηλό ρυθμό στην αρχή μιας επιδημίας, τότε αυτό μπορεί να αποτρέψει την εμφάνιση μιας εστίας, αλλά αν διατηρείται σε βάθος χρόνου οι αρνητικές συνέπειες σε επίπεδο πληθυσμού να είναι δυσανάλογα, σε σχέση με την αποτροπή της εξάπλωσης,  αυξημένες.

Στην τελική, τα κατασταλτικά μέτρα που εφαρμόζονται για περιορισμό της εξάπλωσης της επιδημίας όλους αυτούς τους μήνες κάνουν φανερό  πως περισσότερο  στοχεύουν σε αλλαγές συμπεριφορές παρά στον περιορισμό της πανδημίας. Η επιβολή των ακραίων μέτρων, όπως η απαγόρευση κυκλοφορίας, μοιάζουν σαν συνέχεια και συνέπεια άλλων  ακραίων μέτρων, τηρουμένων των αναλογιών, που εδώ και χρόνια οι δυτικές δημοκρατίες έπαιρναν για τον περιορισμό του καπνίσματος, σε μια ατέλειωτη άσκηση πειθαρχίας σε αμφισβητούμενες επιταγές μιας υγειονομικής εξουσίας  σε ρόλο θεραπαινίδας της κυρίαρχης τάξης.

Σε όλη την Ευρώπη, οι περιορισμοί για την πανδημία άλλαξαν τη ζωή πέρα ​​από το αναμενόμενο και μεγάλος αριθμός ανθρώπων έχει φτάσει στα οικονομικά και ψυχολογικά όριά του. Από το Λονδίνο έως την Αθήνα  και τα περισσότερα  ενδιάμεσα μέρη, οι άνθρωποι κλείστηκαν σε εσωτερικούς χώρους και έγιναν τεράστιες οικονομικές, εκπαιδευτικές και υγειονομικές θυσίες. Και όσο περνά ο καιρός, καθώς ξεκαθαρίζει το τοπίο γίνεται φανερό πως η εξάλειψη θέσεων εργασίας και η φτωχοποίηση μαζί με ένα ισχυρό αυταρχικό κράτος θα είναι τα μόνιμα χαρακτηριστικά των νέων συνθηκών που διαμορφώνουν τη ζωή μας. Οι κυβερνήσεις νομοθετούν αυστηρούς περιορισμούς σε δικαιώματα και επιβάλλουν στους εργαζόμενους τεράστιες θυσίες, ενώ στην πραγματικότητα αδιαφορούν για τη ζωή μας και την υγεία μας, όπως δείχνει και ο ανταγωνισμός σχετικά με τα εμβόλια. Και για να χειροτερέψουν τα πράγματα, οι κυβερνήσεις προσπαθούν να καταστείλουν κάθε δημόσια εκδήλωση αυτής της οργής και συλλαμβάνουν ανθρώπους επειδή τολμούν να διαμαρτυρηθούν ενάντια στους πιο αυστηρούς περιορισμούς στην ελευθερία μας και στα δικαιώματα με πρόσχημα τον κορωνοϊό.

Δεν είναι λοιπόν επιτακτική ανάγκη η οργάνωσή μας για αντίσταση στην καπιταλιστική επίθεση που με πρόσχημα την πανδημία ισοπεδώνει τις ζωές μας; Και δεν υπάρχει άλλη πολιτική δύναμη πέραν του Κομμουνιστικού Κόμματος που μπορεί να εμπνεύσει και  να οργανώσει την λαϊκή πάλη με όραμα το σοσιαλιστικό μετασχηματισμό της κοινωνίας.  

Οι αλλαγές στο οθωμανικό εποικοδόμημα πριν από την Ελληνική Επανάσταση

 

 Το τέλος του 16ου αιώνα βρήκε την Οθωμανική Αυτοκρατορία στη δίνη
μιας σοβαρής δημοσιονομικής κρίσης, αφού οι πόλεμοι κατά των Σαφαβιδών στην Ανατολή και κατά των Αψβούργων στην Κεντρική Ευρώπη (1579 - 1606) είχαν εξαντλήσει οικονομικά την Αυτοκρατορία1. Επίσης, κατά τη διάρκεια του 17ου αιώνα, οι θαλάσσιες ανακαλύψεις «μετέφεραν» τους εμπορικούς δρόμους από την οθωμανική ενδοχώρα στον Ατλαντικό Ωκεανό, στερώντας από την Αυτοκρατορία το μεγαλύτερο μέρος των εσόδων από το εξωτερικό εμπόριο2. Η οριστική παρακμή της Αυτοκρατορίας ξεκίνησε με τη δεύτερη αποτυχημένη πολιορκία της Βιέννης (1683), η οποία άνοιξε το δρόμο στις στρατιωτικές ήττες και τις εδαφικές απώλειες που χαρακτήρισαν τον «μακρύ» οθωμανικό 18ο αιώνα (1683 - 1798)3.

Κατά τη διάρκεια της εποχής των αστικών επαναστάσεων στη Δυτική Ευρώπη και στη Βόρεια Αμερική και υπό την επίδρασή τους, η Οθωμανική Αυτοκρατορία προχώρησε σε σειρά μεταρρυθμίσεων. Η περίοδος που ξεκίνησε από τα τέλη του 18ου αιώνα θεωρήθηκε η πρώτη φάση εκσυγχρονισμού του στρατιωτικού και διοικητικού μηχανισμού της4. Ταυτόχρονα, οι μεταρρυθμίσεις της περιόδου διάβρωναν τη φεουδαρχική εξουσία και ενίσχυαν εκείνες τις κοινωνικές - ταξικές δυνάμεις που θα επιδίωκαν την ανατροπή της.

Το φορολογικό σύστημα και η μεταρρύθμισή του

Οθωμανός Καδής (Δικαστής)

Μέχρι τα τέλη του 17ου αιώνα η οθωμανική εξουσία βασιζόταν στη φορολογία της αγροτικής παραγωγής για να χρηματοδοτήσει τα έξοδα του κεντρικού και περιφερειακού κρατικού μηχανισμού. Ωστόσο, η αδυναμία εδαφικής επέκτασης περιόρισε τη δυνατότητα αύξησης των φόρων και εξασφάλισης της συναίνεσης των περιφερειακών αξιωματούχων μέσω της παροχής δικαιωμάτων στη συλλογή τους.

Το 1695 αποφασίστηκε η μετάβαση από το παραδοσιακό φορολογικό σύστημα «ιλτιζάμ» στο σύστημα «μαλικιανέ», ώστε να εξαλειφθεί η οικονομική ανασφάλεια που δημιουργούσε η συνεχής αλλαγή των φοροεισπρακτόρων5. Το νέο σύστημα αφαίρεσε από τα στελέχη του οθωμανικού στρατού το δικαίωμα είσπραξης φόρων6 και εισήγαγε το δικαίωμα εφ' όρου ζωής είσπραξης φόρων με αντάλλαγμα την προκαταβολική αποζημίωση του κράτους7.

Το «μαλικιανέ» βοήθησε το οθωμανικό κράτος να διατηρήσει κάποιο έλεγχο στις επαρχίες πολύ καιρό μετά τη βαθμιαία εξασθένιση του στρατού. Επίσης, βελτίωσε αρχικά τη συγκέντρωση κρατικών εσόδων και επέτρεψε τον κρατικό δανεισμό σε πιο σταθερή βάση, μέσω προκαταβολών από τους φοροεισπράκτορες. Μακροπρόθεσμα, ωστόσο, επέφερε νέα μείωση των κρατικών εσόδων.

Παράλληλα, οι σημαντικές οικονομικές δυσκολίες και οι ανάγκες για συνεχή δανειοδότηση του κράτους καλύφθηκαν από τους αργυραμοιβούς (σαράφηδες)8. Οι σχέσεις των σαράφηδων με τους ευρωπαϊκούς χρηματοοικονομικούς ομίλους τούς επέτρεπαν να συνάπτουν δάνεια εκ μέρους της Αυτοκρατορίας, εξασφαλίζοντας προμήθεια. Μετά τη Γαλλική Επανάσταση, ήταν πλέον τόσο δυνατοί που μπόρεσαν να αντικαταστήσουν τους Ευρωπαίους εμπόρους στην Κωνσταντινούπολη. Ετσι, από παραδοσιακοί τοκογλύφοι εξελίχθηκαν σε κατόχους μεγάλης κλίμακας χρηματικού αποθέματος, σχηματίζοντας με τον τρόπο αυτό - έστω και σε εμβρυακή μορφή - τμήμα της αστικής τάξης9.

Γενίτσαροι

Επίσης, το «μαλικιανέ» κλιμάκωσε την οικονομική και πολιτική δύναμη των περιφερειακών μουσουλμάνων και χριστιανών αξιωματούχων (αγιάνηδων και κοτζαμπάσηδων αντίστοιχα), που εκμίσθωναν την είσπραξη των φόρων. Συμμαχώντας με ντόπιους αξιωματούχους και εμπόρους και αναπτύσσοντας σχέσεις με τους ευρωπαϊκούς εμπορικούς οίκους, οι εκμισθωτές κατόρθωσαν να οικειοποιούνται όλο και μεγαλύτερες αγροτικές εκτάσεις και να επιβάλλουν την εντατικοποίηση της αγροτικής παραγωγής, με στόχο την εξαγωγή του αγροτικού πλεονάσματος στα δυτικά καπιταλιστικά κράτη. Ετσι, πρόσδεναν την τοπική παραγωγή στην παγκόσμια καπιταλιστική αγορά, αστοποιούνταν και εξασθένιζαν την κεντρική οθωμανική εξουσία.

Την περίοδο 1770 - 1840, τα οικονομικά της Αυτοκρατορίας σημείωσαν αρκετές φορές μεγάλα ελλείμματα, προερχόμενα κυρίως από πολέμους και δευτερευόντως από το κόστος των μεταρρυθμίσεων. Τότε, το οθωμανικό κράτος προσπάθησε να αυξήσει τον έλεγχό του στις πηγές εσόδων. Ομως, χωρίς την ύπαρξη αποτελεσματικού διοικητικού δικτύου, η Υψηλή Πύλη αναγκάστηκε να τονώσει το ρόλο των ισχυρών επαρχιακών οικογενειών στη συλλογή φόρων, γεγονός που οδήγησε στην παραπέρα αστοποίησή τους, διευρύνοντας τον φαύλο κύκλο των αδιεξόδων της φεουδαρχικής εξουσίας.

Η επαρχιακή διοίκηση

Από τα τέλη του 17ου αιώνα και στις αρχές του επόμενου, οικογένειες μεγαλογαιοκτημόνων είχαν καταλάβει τις περισσότερες διοικητικές και στρατιωτικές θέσεις στις επαρχίες, μέσω της αγοράς τίτλων, της ένταξης στον οθωμανικό στρατιωτικοδιοικητικό μηχανισμό ή της συλλογής φόρων10. Μάλιστα, σε διάφορες επαρχίες, από τα Βαλκάνια έως την Αίγυπτο, οι οικογένειες γαιοκτημόνων εδραίωσαν την εξουσία τους, συσσώρευσαν πλούτο και σχημάτισαν περιφερειακές ζώνες επιρροής. Σε επόμενη φάση επιδίωξαν να νομιμοποιήσουν την εξουσία τους, συνάπτοντας συμφωνίες με την Υψηλή Πύλη, που τους καθιστούσαν κυβερνήτες ή περιφερειακούς διοικητές, έναντι ανταλλαγμάτων11. Ετσι, αντιφατικά, από τη μια πλευρά οι μεγαλογαιοκτήμονες αστοποιούνταν και εμπλέκονταν όλο και περισσότερο με την καπιταλιστική αγορά, και από την άλλη καταλάμβαναν όλο και υψηλότερα αξιώματα στο πλαίσιο της φεουδαρχικής εξουσίας.

Ο Σουλτάνος Σελίμ ο Γ'

Τότε, η κεντρική οθωμανική διοίκηση επιχείρησε να αντικαταστήσει τους αγιάνηδες με τους κετχουντάδες, που ήταν συνήθως ταπεινής καταγωγής και εκπροσωπούσαν τις συντεχνίες και τον αστικό πληθυσμό. Ομως, και η εξουσία των κετχουντάδων αντανακλούσε την επέκταση των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής στα εδάφη της Αυτοκρατορίας και την αυξανόμενη δυναμική των νέων αστικών στρωμάτων, τα μακροπρόθεσμα συμφέροντα των οποίων δεν συνδέονταν με τη διατήρηση της φεουδαρχικής εξουσίας. Πάντως, μετά τον Ρωσο-οθωμανικό πόλεμο (1786 - 1792), ο θεσμός και ο ρόλος των αγιάνηδων αποκαταστάθηκε. Μάλιστα, με το μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα του Σουλτάνου Σελίμ Γ' και παρά το γεγονός ότι αυξήθηκαν όσοι στους αυτοκρατορικούς κύκλους ζητούσαν περιορισμό της δύναμης των αγιάννηδων12, ο θεσμός ανανεώθηκε και συνδέθηκε με εκλογικές διαδικασίες13.

Ουσιαστικές αλλαγές σημειώθηκαν κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Μαχμούτ Β' (1808 - 1839). Σύμφωνα με τους νέους κανονισμούς που εκδόθηκαν τότε, οι συλλέκτες των φόρων αντικαταστάθηκαν από κρατικούς υπαλλήλους και οικονομικοί και στρατιωτικοί αξιωματούχοι απεστάλησαν από την κεντρική οθωμανική εξουσία, προκειμένου να ελέγξουν τους τοπικούς κυβερνήτες και αξιωματούχους. Οι παραπάνω αλλαγές συνέβαλαν στη συγκεντροποίηση της οθωμανικής εξουσίας, αν και προχώρησαν με αργό ρυθμό. Φυσικά και η συγκεντροποίηση της οθωμανικής εξουσίας, ανεξάρτητα από τις προθέσεις των εμπνευστών της, συνέβαλε στην ενιαιοποίηση της οθωμανικής αγοράς και άρα αποτελούσε προοίμιο της παραπέρα ενδυνάμωσης της υπό διαμόρφωση αστικής τάξης.

Στρατιωτικές μεταρρυθμίσεις

Οι στρατιωτικές ήττες την περίοδο 1683 - 1798, που οδήγησαν στην απώλεια σημαντικών οθωμανικών εδαφών, ανέδειξαν την παρακμή των οθωμανικών Ενόπλων Δυνάμεων ως ένα από τα βασικά προβλήματα της Αυτοκρατορίας. Μία από τις βασικότερες μεταβολές που επέφεραν οι μακροχρόνιοι πόλεμοι, σε συνδυασμό με την εξάπλωση και τη γενικευμένη χρήση των πυροβόλων όπλων, ήταν η σταδιακή μείωση του επαρχιακού στρατού, που ήταν βασισμένος στο ιππικό (σπάχηδες), και η παράλληλη αύξηση του σώματος των γενιτσάρων14 και των μισθοφόρων που εξοπλίζονταν με πυροβόλα όπλα.

Το γενιτσαριλίκι μετατράπηκε σταδιακά από υποχρεωτική στρατολογία αλλόπιστων σε πολλά υποσχόμενη σταδιοδρομία, με κοινωνικό και στρατιωτικό κύρος για νεαρούς μουσουλμάνους. Αυτή η σταδιακή «μεταμόρφωση» άλλαξε τη σχέση του σώματος με τις μάζες. Αν και στις περισσότερες εξεγέρσεις οι γενίτσαροι θεωρούνταν προστάτες της παλαιάς τάξης, των νόμων και των εθίμων, κάθε εξέγερση είχε ένα σύνθετο κοινωνικοοικονομικό και πολιτικό πλαίσιο και οι γενίτσαροι συχνά ενεργούσαν ως μέρος ή ηγούνταν μεγαλύτερων συμμαχιών μεταξύ ανταγωνιστικών φατριών και δυσαρεστημένων ή απειλούμενων στρωμάτων της οθωμανικής κοινωνίας15. Ετσι κι αλλιώς, σε μια πορεία χρόνου, οι γενίτσαροι δημιούργησαν συμμαχίες με άλλα τμήματα του στρατιωτικού μηχανισμού, αλλά και με τις συντεχνίες, καθώς και με τις συμμορίες που δρούσαν εντός των αστικών κέντρων.

Τελικά, μέχρι τον 18ο αιώνα, οι γενίτσαροι είτε είχαν καταφέρει να εισέλθουν σε μια σειρά επαγγέλματα και δραστηριότητες (βασικό αντικείμενο των οποίων ήταν το εμπόριο), είτε είχαν γίνει «προστάτες» των εμπόρων, έναντι αμοιβής16. Ως εκ τούτου, τα συμφέροντά τους διαπλέκονταν έως ένα σημείο με αυτά των εμπόρων καθώς και των συντεχνιών, και επομένως εξαρτιόνταν από την επέκταση των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής, ενώ παράλληλα η ολοένα και μεγαλύτερη ενασχόλησή τους με το εμπόριο, τη γεωργία, την πίστωση και μια σειρά βιοτεχνικούς κλάδους τούς έκανε να μην επιθυμούν να συμμετάσχουν στις στρατιωτικές εκστρατείες. Οι γενίτσαροι ήταν πλέον αναποτελεσματικοί ως κατασταλτικά όργανα της φεουδαρχικής εξουσίας και παράλληλα αδυνατούσαν να ταυτίσουν τα συμφέροντά τους με την ανερχόμενη αστική τάξη, αφού, αντλώντας τον πλούτο τους και το κύρος τους από τη συμμετοχή τους στον οθωμανικό κρατικό μηχανισμό, έμπαιναν εμπόδιο σε επιχειρούμενους εκσυγχρονισμούς του17.

Αναφορικά με τον στρατιωτικό ρόλο των γενιτσάρων, η πειθαρχία και η αυστηρή εκπαίδευση που χαρακτήριζαν το άλλοτε ισχυρό πεζικό σώμα είχαν εξαφανιστεί ήδη από το 1700, μεταμορφώνοντάς τους από τρόμο των εχθρών της Αυτοκρατορίας σε τρόμο των σουλτάνων18. Aπό τον 18ο αιώνα και έπειτα, είχαν γίνει αναποτελεσματικοί και στο πεδίο της μάχης. Μολαταύτα, λάμβαναν ακόμα μέρος στις πολεμικές επιχειρήσεις, παρά το γεγονός ότι τόσο τα όπλα όσο και η εκπαίδευσή τους είχαν παρακμάσει σε τέτοιο βαθμό, που σε κάποιες περιοχές είχαν αντικατασταθεί από άλλες δυνάμεις ως η βασική μονάδα του στρατού.

Από το 1760, η οικονομική και πολιτική σταθερότητα της Αυτοκρατορίας είχε αρχίσει να κλονίζεται ακόμα πιο έντονα. Οι στρατιωτικές ήττες από τη Ρωσία και την Αυστρία στους πολέμους των ετών 1768-'74 και 1786-'92, αντίστοιχα, συνέπεσαν με εσωτερικές ανταρσίες και εξεγέρσεις στα Βαλκάνια, στην Αίγυπτο και στην Αραβική Χερσόνησο, και συνοδεύτηκαν από απότομη οικονομική και δημοσιονομική κάμψη. Ο αυξανόμενος πληθωρισμός και οι κακές συγκομιδές συνέπεσαν με τις προσπάθειες της Υψηλής Πύλης να βρει μετρητά για να χρηματοδοτήσει τους δαπανηρούς πολέμους και τις πολεμικές αποζημιώσεις προς τη Ρωσία.

Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, το 1789, εν μέσω πολέμου με την Αυστρία, αναρριχήθηκε στο θρόνο ο Σελίμ Γ'19. Πριν προχωρήσει σε μεταρρυθμίσεις, ζήτησε από μέλη του στρατιωτικοδιοικητικού και θρησκευτικού μηχανισμού να εκφράσουν τις απόψεις τους σχετικά με τα αίτια της εξασθένισης της Αυτοκρατορίας και να προτείνουν μέτρα αναστροφής της κατάστασης. Κοινός παρονομαστής όλων των προτάσεων ήταν η ανάγκη στρατιωτικών μεταρρυθμίσεων. Ωστόσο, το περιεχόμενό τους διέφερε ριζικά και κινούνταν από την επιστροφή στις στρατιωτικές μεθόδους της «χρυσής οθωμανικής εποχής», που πρότειναν οι «συντηρητικοί», έως τη διάλυση του τότε υπάρχοντος στρατού και τη συγκρότηση ενός νέου, εξοπλισμένου και εκπαιδευμένου εξαρχής βάσει ευρωπαϊκών μεθόδων, που υποστήριζαν οι «ριζοσπάστες». Με την τελευταία άποψη συμφωνούσε και ο ίδιος ο σουλτάνος20.

Παρ' όλα αυτά, οι μεταρρυθμίσεις στα τέλη του 18ου αιώνα δεν επιδίωξαν την άμεση κατάργηση του σώματος των γενιτσάρων, πιθανότατα στο πλαίσιο ενός ελιγμού για την αποφυγή συγκρούσεων που θα μπορούσαν να αποτρέψουν το σύνολο των μεταρρυθμίσεων. Αντίθετα, οι γηραιότεροι γενίτσαροι επαινέθηκαν μέσω αυτοκρατορικών διαταγμάτων ως έμπιστοι υπηρέτες της οθωμανικής δυναστείας. Μάλιστα, η Υψηλή Πύλη φρόντισε να τους χορηγηθούν μισθοί και σε αντάλλαγμα τους ζήτησε να μάθουν νέες στρατιωτικές τακτικές και τη χρήση όπλων τελευταίας τεχνολογίας21.

Παράλληλα, ο σουλτάνος δημοσίευσε μια σειρά οδηγιών και μεταρρυθμίσεων που έγιναν γνωστές ως Νέα Τάξη και περιλάμβαναν μέτρα για τις επαρχιακές διοικήσεις, τη φορολογία, τον έλεγχο εμπορίου και άλλα διοικητικά και οικονομικά ζητήματα. Ωστόσο, οι πιο σημαντικές ήταν εκείνες που εστίαζαν στο στρατό και προέβλεπαν τη δημιουργία νέου κλάδου τακτικού πεζικού, εκπαιδευμένου και εξοπλισμένου στη βάση ευρωπαϊκών προτύπων. Για τη χρηματοδότησή του δημιουργήθηκε το Νέο Θησαυροφυλάκιο, με έσοδα προερχόμενα από τη φορολογία γης και από νέους φόρους στον καφέ, στο αλκοόλ, στον καπνό και σε άλλα προϊόντα22. Ακόμα, ο Σελίμ Γ' προώθησε τη δημιουργία νέων στρατιωτικών και ναυτικών σχολών, με εκπαιδευτές από το εξωτερικό. Λίγο πριν από τη σύναψη των ειρηνευτικών συνθηκών με την Αυστρία και τη Ρωσία (1792), ένα μικρό σύνταγμα υπό τη διοίκηση του μεγάλου βεζίρη23 άρχισε την εκπαίδευση υπό την επίβλεψη των Γάλλων αξιωματικών πεζικού. Σταδιακά, αυτό το μικρό σύνταγμα αποτέλεσε το πρόπλασμα ενός μελλοντικού στρατού24.

Βασικό αποτέλεσμα των προηγούμενων ήταν η δημιουργία ενός σώματος νεαρών αξιωματικών που γνώριζαν τουλάχιστον μία ξένη γλώσσα και είχαν έρθει σε επαφή με σημαντικές πλευρές της λειτουργίας των δυτικών καπιταλιστικών στρατών25. Κατά συνέπεια, αυτοί που ανέλαβαν να λύσουν τα στρατιωτικά αδιέξοδα της φεουδαρχικής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ενέτειναν τα κοινωνικά - ταξικά της αδιέξοδα, διότι όλο και περισσότερο υιοθετούσαν καπιταλιστικά πρότυπα.

Παράλληλα, ο νέος στρατός στελεχώθηκε από άνδρες προερχόμενους κυρίως από τις επαρχίες, αφού οι επαρχιακές εκείνες κοινότητες, που συνεισέφεραν με έμψυχο δυναμικό στον νέο στρατό, λάμβαναν ορισμένες φορολογικές απαλλαγές. Παρά το γεγονός ότι οι μεταρρυθμίσεις, κυρίως οι στρατιωτικές, που προωθήθηκαν μεταξύ των ετών 1792 και 1807, βρήκαν υποστηρικτές σε αρκετές επαρχίες της Αυτοκρατορίας, η ομάδα που τις υποστήριζε - κυρίως στρατιωτικοί και γραφειοκρατικοί κύκλοι της Κωνσταντινούπολης και των επαρχιών - δεν αποτελούσε μια σταθερή συμμαχία, που προσανατολιζόταν από την ανάγκη εκσυχρονισμού του οθωμανικού στρατού και κράτους26. Τόσο οι υποστηρικτές των μεταρρυθμίσεων όσο και οι πολέμιοί τους προσανατολίζονταν από τα ιδιοτελή τους συμφέροντα, και δεν είχαν διαμορφώσει μακροπρόθεσμη στρατηγική. Μέσα σε αυτό το κοινωνικό - ταξικό πλαίσιο, στη διαμάχη που ξέσπασε με επίκεντρο τις μεταρρυθμίσεις παρενέβαιναν και οι ευρωπαϊκές δυνάμεις, ιδίως μέσω των προξένων τους, πάντα με γνώμονα την προώθηση της εξωτερικής τους πολιτικής σχετικά με το Ανατολικό Ζήτημα27.

Η πρώτη μεγάλη σύγκρουση του μεταρρυθμιστικού προγράμματος με τους πολεμίους του πραγματοποιήθηκε το 1805, όταν ο Σουλτάνος κήρυξε γενική επιστράτευση, ακυρώνοντας το εθελοντικό σύστημα στρατολόγησης. Αυτό προκάλεσε την αντίδραση των γενιτσάρων, που εξεγέρθηκαν στην περιοχή της Ρούμελης. Οι αντιδράσεις απέναντι στις μεταρρυθμίσεις συνεχίστηκαν και κορυφώθηκαν τη διετία 1807-'08, όταν και οδήγησαν στην εκθρόνιση του Σελίμ Γ', στη δολοφονία του και στο θάνατο πολλών από τους υπέρμαχους της μεταρρύθμισης28.

Ενας από τους λόγους που οι μεταρρυθμίσεις συνάντησαν αντίσταση ήταν ότι απειλούσαν τους κατοχυρωμένους μισθούς και τα προνόμια χιλιάδων ανδρών, των γενιτσάρων και όσων είχαν σχέση μαζί τους. Ωστόσο, το βασικότερο ήταν ότι η δημιουργία ενός συγκεντρωτικού διοικητικού μηχανισμού, ακόμα κι όταν συναντούσε την αρχική στήριξη των περιφερειακών αξιωματούχων και ισχυρών επαρχιακών οικογενειών, μακροπρόθεσμα έθιγε τα συμφέροντά τους.

Παρά την ανατροπή του Σελίμ Γ', το μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα δεν σταμάτησε, αλλά συνεχίστηκε από τον Αλεμντάρ Μουσταφά πασά, ο οποίος, αφού ανέβασε στο θρόνο τον Μαχμούτ Β', ανέλαβε το αξίωμα του μεγάλου βεζίρη. Στη διάρκεια της σύντομης θητείας του αναδημιούργησε το στρατό της Νέας Τάξης με καινούργιο όνομα, επανέφερε και διεύρυνε τα μεταρρυθμιστικά διατάγματα. Στο επίκεντρο των μεταρρυθμίσεων βρισκόταν η πλήρης αναδιοργάνωση του σώματος των γενιτσάρων, καθώς και η ενίσχυση επαρχιακών δυνάμεων, όπως οι ντερεμπέηδες29 και οι αγιάνηδες. Ωστόσο, ο πρόωρος θάνατός του (δολοφονήθηκε από τους γενίτσαρους τον Νοέμβριο του 1808) έθεσε προσωρινά τέλος στις μεταρρυθμίσεις.

Αυτός που επρόκειτο να τις ολοκληρώσει ήταν ο Μαχμούτ Β'. Ο Μαχμούτ Β' προσπάθησε να περιορίσει τις φυγόκεντρες δυνάμεις και να οικοδομήσει ένα πιο συγκεντρωτικό σύστημα διοίκησης, με καλύτερο έλεγχο στην οικονομική ζωή των επαρχιών (εισοδημάτων, φόρων κ.λπ.)30. Η σημαντικότερη μεταρρύθμισή του ήταν η κατάργηση του σώματος των γενιτσάρων το 1826, με την παράλληλη ίδρυση ενός στρατού με ευρωπαϊκή εκπαίδευση και εξοπλισμό. Η μεταρρύθμιση ολοκληρώθηκε με την κατάπνιξη της τελευταίας εξέγερσης των γενιτσάρων (1826), η οποία αποδυνάμωσε παράλληλα και τους ιεροδιδασκάλους του Ισλάμ (ουλεμάδες)31.

Βέβαια, και από τη σκοπιά του εκσυγχρονισμού του στρατού, η συγκεντροποίηση της φεουδαρχικής οθωμανικής εξουσίας ευνοούσε ταυτόχρονα την ενδυνάμωση των υποστηρικτών της καπιταλιστικής εξουσίας.

Αντί επιλόγου

Οι στρατιωτικές αποτυχίες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας από τον 17ο αιώνα και έπειτα ώθησαν την κεντρική οθωμανική εξουσία σε μεταρρυθμίσεις. Ωστόσο, διάφορες παραδοσιακές κοινωνικές ομάδες, με σημαντικό ρόλο στη φεουδαρχική οθωμανική εξουσία, συγκεντρώθηκαν γύρω από τους γενίτσαρους και αντιτάχθηκαν στις μεταρρυθμίσεις, που οδηγούσαν σε απώλεια των προνομίων τους. Την ίδια στιγμή, οι μεταρρυθμίσεις συνέβαλαν στην όλο και μεγαλύτερη ενδυνάμωση της υπό διαμόρφωση αστικής τάξης, αλλά και στην αστοποίηση μερίδας των παραδοσιακών κοινωνικών ομάδων και κρατικών αξιωματούχων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, επιτείνοντας τα αδιέξοδά της.

Φυσικά, ο Σελίμ Γ', ο Μαχμούτ Β' και οι υπόλοιποι Σουλτάνοι μεταρρυθμιστές δεν επιθυμούσαν την ανατροπή της φεουδαρχικής εξουσίας. Ωστόσο, οι μεταρρυθμίσεις τους ευνοούσαν την παραπέρα ανάπτυξη των καπιταλιστικών σχέσεων εντός της Αυτοκρατορίας και συνεπώς προετοίμαζαν τη διεκδίκηση της καπιταλιστικής εξουσίας. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, επιταχύνθηκε η διαμόρφωση της ελληνικής αστικής τάξης και των άλλων βαλκανικών αστικών τάξεων, γεγονός που ωφέλησε την προετοιμασία και το ξέσπασμα της Επανάστασης.

Παραπομπές:

1. HalilInalcik, «Η Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η Κλασσική Εποχή. 1300-1600», εκδ. «Αλεξάνδρεια», Αθήνα, 1995, σελ. 80-81. Παρασκευάς Κονόρτας, «Η οθωμανική κρίση του τέλους του ΙΣΤ΄ αιώνα και το Οικουμενικό Πατριαρχείο», «Τα Ιστορικά», τεύχ. 23/1985, σελ. 49. Omer Barkan - Justin McCarthy, «The Price Revolution of the Sixteenth Century: A Turning Point in the Economic History of the near East», «International Journal of Middle East Studies», vol. 6, no. 1, 1975, pp. 8-9, 18.

2. Bernard Lewis, «Η ανάδυση της σύγχρονης Τουρκίας», τόμ. 1ος, εκδ. «Παπαζήση», Αθήνα, 2001, σελ. 85.

3. Η συνθήκη του Κάρλοβιτς (1699) σφράγισε τις απώλειες και ξεκίνησε μια νέα φάση της οθωμανικής ιστορίας.

4. Ο Σελίμ Γ', ο επονομαζόμενος Μεταρρυθμιστής (24 Δεκεμβρίου 1761 - 28 Ιουλίου 1808), ήταν ο 28ος σουλτάνος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και ανέβηκε στο θρόνο το 1789.

5.Στο «ιλιτζάμ», η συλλογή φόρων παραχωρούνταν μέσω δημόσιου πλειστηριασμού. Οι φοροεισπράκτορες έπρεπε να εγγυηθούν προκαθορισμένα έσοδα από συγκεκριμένα εδάφη, προκειμένου να τους επιτραπεί να εισπράττουν φόρους για 1-3 χρόνια.

6. Ali Yaycioglu, «Partners of the Empire: The Crisis of the Ottoman Order in the Age of Revolutions», Stanford University Press, Stanford, 2016, p. 29.

7. Gabor Agoston - Bruce Masters (edit.), «Encyclopedia of the Ottoman Empire», «Facts on File», 2008, p. 555.

8. Οι αργυραμοιβοί της Κωνσταντινούπολης, στην πλειοψηφία τους Ελληνες και Αρμένιοι, ήταν ελεύθεροι να δανείζουν με τόκο και ασχολήθηκαν και με τη χρηματοδότηση του εμπορίου και των συντεχνιών τον 17ο αιώνα. Ορισμένοι από αυτούς μετεξελίχθηκαν στους πρώτους τραπεζίτες.

9.Abraham Udovitch, «Bankers without Banks: Commerce, Banking and Society in the Islamic World of the Middle Ages», Princeton Near East Papers, vol. 30, 1981, p. 260. Ενδεικτικό της ανόδου της δύναμης της ομάδας αυτής είναι το γεγονός ότι, για παράδειγμα, τα ηγετικά μέλη της συντεχνίας των σαράφηδων, αρμένικης καταγωγής, ανήλθαν σε προεξάρχουσες θέσεις της Αυτοκρατορίας, όπως η θέση του αρχηγού του αυτοκρατορικού νομισματοκοπείου, κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου.

10. Halil Inalcik, «Centralization and Decentralization in Ottoman Administration», στο Thomas Naff - Roger Owen (eds.), «Studies in Eighteenth Century Islamic History», Southern Illinois University Press, Carbondale, 1977, p. 38.

11. Donald Quataert, «The Ottoman Empire», 1700-1922, Cambridge University Press, Cambridge, 2005, p. 46. Ali Yaycioglu, ό.π., 2016, p. 77.

12. Ali Yaycioglu, ό.π, pp. 44-46.

13. Ali Yaycioglu, ό.π., p. 139.

14. Η δημιουργία του σώματος των γενιτσάρων τοποθετείται στο δεύτερο μισό του 14ου αιώνα. Βασική διαφορά των γενιτσάρων από προγενέστερα στρατιωτικά σώματα ήταν η μονιμότητα και η σταθερή αμοιβή των μελών του. Από τις αρχές του 17ου αιώνα, οι γενίτσαροι αποτελούσαν τον πυρήνα του οθωμανικού στρατού, λειτουργώντας παράλληλα και ως προσωπική φρουρά του σουλτάνου.

15. Είναι πολλά τα παραδείγματα εξεγέρσεων που υποκινήθηκαν από τους γενίτσαρους και βρήκαν τη στήριξη των πληθυσμών των πόλεων, ιδιαίτερα από τον 17ο αιώνα και μετά.

16. Βασική διαφοροποίηση σε σχέση με την πρώιμη περίοδο της Αυτοκρατορίας αποτελεί η διατήρηση, από τον 18ο αιώνα και μετά, δικών τους καταστημάτων. Πλέον υπήρχαν γενίτσαροι που απασχολούνταν ως χασάπηδες, φουρνάρηδες, βαρκάρηδες, ιδιοκτήτες καφενείων κ.ά. «Yeni Ceri», στο P. J. Bearman - Th. Bianquis - C. E. Bosworth - E. Van Donze l - W. P. Heinrichs (edit.), «The Encyclopaedia Of Islam», Vol. XΙ, Brill Editions, Leiden, 2002, pp. 322-331.

17. Cemal Kafadar, «Janissaries and Other Riffraff of Ottoman Istanbul: Rebels Without a Cause?» στο Baki Tezcan - Karl K. Barbir (edit.), «Identity and Identity Formation in the Ottoman World», University of Wisconsin Press, Madison, 2007, pp. 122-125.

18. Donald Quataert, ό.π., 2005, p. 45.

19. Γενικά, κατά τη διάρκεια της εξουσίας του υπήρξαν πολλές αποσχιστικές τάσεις, κυρίως από πασάδες στις ανατολικές περιοχές της Αυτοκρατορίας, ενώ ενισχύθηκε η αυτονομία των παραδουνάβιων περιοχών.

20. Shaw J. Stanford, «Between Old and New: The Ottoman Empire under Sultan Selim III 1789-1807», Harvard University Press, Cambridge, 1971, p. 73.

21. Ali Yaycioglu, ό.π., p. 47. Το σώμα των γενιτσάρων δεν μπόρεσε ούτε να εκσυχρονιστεί, ούτε να περισταλεί η ισχύς του. Αντίθετα, πέτυχε μερικά χρόνια αργότερα να εκθρονίσει τον σουλτάνο.

22. Shaw J. Stanford, ό.π., p. 132.

23. Ο μεγάλος βεζίρης ήταν ο επικεφαλής των κρατικών υπηρεσιών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

24. Το 1797 αριθμούσε 2.536 άνδρες και 27 αξιωματικούς, 9.263 άνδρες και 27 αξιωματικούς το 1801, και 22.685 άνδρες και 1.590 αξιωματικούς το 1806.

25. Bernard Lewis, ό.π., σελ. 153.

26. Shaw J. Stanford, ό.π., p. 86.

27. Ali Yaycioglu, ό.π., p. 56.

28. Bernard Lewis, ό.π., σελ. 173.

29. Ανώτατοι τοπικοί άρχοντες στην περιοχή της Μικράς Ασίας, οι οποίοι από τις αρχές του 18ου αιώνα απέκτησαν μια «εικονική» αυτονομία από την κεντρική εξουσία. Η Πύλη ήταν «υποχρεωμένη» να τους ανέχεται και κινητοποιούνταν εναντίον τους μόνο όταν αμφισβητούσαν την εξουσία της.

30. Donald Quataert, ό.π, p. 102.

31. Bernard Lewis, ό.π., σελ. 173.

Του
Χρήστου ΚΟΥΚΟΥ*
*O Χρήστος Κούκος είναι κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου σπουδών του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΕΚΠΑ

Κάποιοι επιστήμονες σηκώνουν τα χέρια ψηλά, άλλοι τα πόδια και άλλοι τα μανίκια

 

Από την στιγμή που Ρωσία και Κίνα ανακοίνωσαν την έρευνα και παραγωγή δικών τους εμβολίων για τον κορωνοϊό, τα παπαγαλάκια μας, συστημικοί επιστήμονες και δημοσιογράφοι, δημοσιογλάστρες και πρωϊνατζήδες, είχαν ήδη πάρει γραμμή και funding από το Πρυτανείο και έσπερναν αμφιβολίες για την αποδοτικότητά τους. Με κύριο επιχείρημα ότι Ρώσοι και Κινέζοι δεν είχαν καταθέσει αίτηση στα ευρωπαϊκά όργανα για να πάρουν “άδεια”. Και άφηναν δηλητηριώδεις υπαινιγμούς ότι δεν υπάρχει διαφάνεια στις χώρες αυτές, ότι δεν έχουμε ιδέα για την αξιοπιστία των στατιστικών και ιατρικών δεδομένων που οι επιστήμονές τους δημοσιεύουν. Αν είναι αληθινά, αν ακολουθούν τις “βέλτιστες” πρακτικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης, των ΗΠΑ, του δυτικού μας κόσμου!

Και οχυρώθηκαν πίσω από αυτό το επιχείρημα ακόμα και όταν καταρρίπτονται, το ένα μετά το άλλο, τα χρονοδιαγράμματα εμβολιασμού που οι ίδιοι, με Ξερξική έπαρση, θέτουν. Καταρρίπτονται από τους ανταγωνισμούς μεταξύ των Καπιταλιστών δηλαδή. Που βάζουν τρικλοποδιές ο ένας στον άλλο ακόμα και σε αυτό το τόσο Ζωτικής σημασίας θέμα.

Το ότι οι Ρώσοι και άλλοι δεν αποτάθηκαν για άδεια στα όργανα της Ε.Ε. μπορεί να σημαίνει πολλά πράγματα. Το πρώτο που μου έρχεται στο μυαλό είναι η πολιτική χειραγώγηση του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Φαρμάκων (ΕΜΑ) που δίνει τις άδειες. Ίσως να μην τον εμπιστεύονται. Ίσως να πιστεύουν ότι η αίτησή τους θα κατέληγε στον κάλαθο των αχρήστων ή θα την απέρριπταν ασυζητητί για να πλήξουν την αξιοπιστία του εμβολίου τους διεθνώς. Δεν θα κάνω τον δικηγόρο κανενός. Εμένα με ενδιαφέρει η πολιτική χειραγώγηση ενός θέματος υγείας, επιστημονικού. Και το φαινόμενο των συστημικών επιστημόνων και δημοσιογράφων να συντάσσονται με τους “μάστρους” τους και να καλύπτουν αυτές τις σκοπιμότητες. Εις βάρος όχι μόνο της δικής τους αξιοπρέπειας και αξιοπιστίας αλλά και της υγείας πολλών ανθρώπων.

Όλοι θυμόμαστε ότι όποτε ένα εμβόλιο αποτεινόταν στον ΕΜΑ για έγκριση, τα παπαγαλάκια συνήθως έλεγαν “ο οργανισμός ασφάλειας φαρμάκων αναμένεται να το εγκρίνει στο τέλος του μήνα, της εβδομάδας κτλ.“.

Σημειολογική είναι αυτή η παρατήρηση, όχι συνωμοσιολογική.

Σοβαρά τώρα. Θυμόμαστε ότι στις αρχές το εμβόλιο της AstraZeneca παρουσιαζόταν σαν success-story. Και εν μέρει ήταν. Αφού οι Επιστήμονες στο πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, από όσα διαβάζω, επέβαλαν στις διαπραγματεύσεις τους με την AstraZeneca, που θα αναλάμβανε να το κυκλοφορήσει, μια πολύ χαμηλή τιμή. Λίγο-πολύ όσο και τα συνηθισμένα, για μαζικούς εμβολιασμούς, που κυκλοφορούν εδώ και χρόνια: 2,3 δολάρια.

Το καθεστώς success-story, αυτό το εμβόλιο το απολάμβανε ακόμα και όταν αποκαλύφθηκαν στατιστικές ατασθαλίες κατά την διάρκεια των κλινικών δοκιμών. Οι οποίες καλύφθηκαν από τα παπαγαλάκια πλήρως. Αφού για πολύ καιρό μας σερβίριζαν ιστορίες, λίγο-πολύ, ενός θαύματος ή “ευτυχούς ατυχήματος”. Έτσι όπως έβγαιναν από το γραφείο τύπου της AstraZeneca. Ακούσαμε και διαβάσαμε ότι ξαφνικά ανακάλυψαν ότι μισή πρώτη δόση ανεβάζει την ανοσία! Θα ήταν περισσότερο εύστοχο και μια πιο εύπεπτη δικαιολογία, αν έλεγαν ότι η ανοσία αυξάνεται γιατί ο εθελοντής-δέκτης έκανε ταυτόχρονα και ένα ευχέλαιο ή εξορκίστηκε ή είχε τριχωτό στήθος ή φοράει φανελάκι από μέσα. Αυτό ήταν παραπληροφόρηση.

Φυσικά ο πραγματικός λόγος ήταν ότι οι υπεύθυνοι των κλινικών δοκιμών αυτού του εμβολίου τα έκαναν θάλασσα με την στατιστική. Αφού η ομάδα των εθελοντών-δεκτών που έδειξε αύξηση της ανοσίας δεν ήταν ηλικιακά τυχαία. Όπως λέμε διερεύνηση πανελλαδικής πρόθεσης ψήφου, δημοσκόπηση δηλαδή, μόνο στο Κολωνάκι! Φυσικά αυτά τα ατυχήματα συμβαίνουν. Ειδικά σε πεδία όπου η γνώση της στατιστικής επιστήμης σπανίζει ή ελλείπει. Προσωπικά, και ελλείψει άλλων στοιχείων, το βλέπω ως ένα ατύχημα σε πολύ πιεστικές συνθήκες. Κανένα πρόβλημα. Βγάζουμε συμπεράσματα και προχωρούμε. Δεν τα κρύβουμε κάτω από το χαλί.

Όμως το success-story και ο έρωτας με το εμβόλιο της AstraZeneca συνεχίστηκε από τα παπαγαλάκια. Ακόμα και όταν αποκαλύφθηκε ο αληθινός λόγος. Η στατιστική αστοχία. Η AstraZeneca στοχοποιήθηκε μόνο όταν άρχισαν οι ανταγωνισμοί με την Βρετανία. Με το οξύμωρο, από την μια να την λοιδορούν γιατί “αλλού τα δίνει” και με καταδρομικές ενέργειες η επίτροπος (!) Υγείας να εισβάλλει στα εργοστάσια της για να μετρήσει φιαλίδια (!) και από την άλλη, την ίδια μέρα κάποια από τα κράτη-μέλη να αμφισβητούν την αποδοτικότητα του εμβολίου για άνω των 65.

Αυτό είναι το πραγματικό ρεζιλίκι: η χειραγώγηση των επιστημονικών ελέγχων που είναι κλειδί για την υγεία μας. Και μάλιστα από διαφορετικά κέντρα και συμφέροντα. Εννοώ ότι ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων (ΕΜΑ) τελικά το ενέκρινε χωρίς προϋποθέσεις αλλά μια σειρά από ισχυρές χώρες-μέλη έθεσαν προϋποθέσεις. Ανάλογα με τα δικά τους συμφέροντα. Τί γίνεται; Μήπως οι επιστήμονες τους διαβάζουν διαφορετικά βιβλία και ακολουθούν διαφορετικές επιστημονικές μεθόδους; Μήπως αυτές οι χώρες έχουν δικούς τους κανόνες έγκρισης φαρμάκων; Μα τότε τι χρειάζεται ο ευρωπαϊκός οργανισμός αδειοδότησης και γιατί μας τα “σπάζει”;

Πιέσεις για αδειοδότηση ο ΕΜΑ δεχόταν και για εμβόλια άλλων εταιρειών, για να ευθυγραμμιστει με τις ρυθμιστικές αρχές του Ηνωμένου Βασιλείου και των ΗΠΑ που ήταν σε τροχιά έγκρισης. Ενδεικτικά: “Όλα τα δεδομένα της BionNTech είναι διαθέσιμα. Το Ηνωμένο Βασίλειο και οι ΗΠΑ έχουν ήδη δώσει την έγκρισή τους. Η εξέταση των δεδομένων και η χορήγηση άδειας από πλευράς του EMA θα όφειλε να γίνει το συντομότερο δυνατόν.” (Υπ.Υγείας Γερμανίας, ~15/12/2020).

Τέλος, υπάρχει και θέμα με τους κανονισμούς που γίνονται λάστιχο ή εφευρίσκονται κατά το δοκούν από διάφορους ευρωπαίους μανδαρίνους ή πολιτικούς κλόουν που κατέχουν θεσμικές θέσεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Για παράδειγμα, ενώ οι “ταγοί”, μεταξύ τους η Ούρσουλα-φον-κάτι και η κύπρια επίτροπος Υγείας, επέμεναν ότι κανένας ευρωπαίος δεν πρόκειται να εμβολιαστεί με μη-αδειοδοτημένο εμβόλιο, βλέπουμε μια σειρά από χώρες-μέλη, στην αρχή δειλά-δειλά μα τώρα φανερά, να φωνάζουν ότι θα χρησιμοποιήσουν όποιο εμβόλιο θέλουν. Δεν πα’να’ν’του Πούτιν ή και του Ρασπούτιν. Ακόμα και ο κύπριος μουχτάρης επεπόρδειν στης Ούρσουλα-φον-κάτι και στης Στέλλας τα μούτρα όταν δήλωσε ότι θα εμβολίαζε τους ιθαγενείς της Μπανανίας του με τρίτα εμβόλια που θα του έδινε το σύμμαχο Ισραήλ και “δεν υπάρχει πρόβλημα με την Ε.Ε.”. Έτσι απλά; Ναι.

Το να πηδάς νόμους και κανονισμούς στο κρεβάτι του Προκρούστη είναι ένα από τα χαρακτηριστικά μιας αληθινής Μπανανίας. Που φαίνεται ότι είναι και η Ευρωπαϊκή Ένωση.

Το κερασάκι στο γιούρο-μπανάνα-σπλιτ το έβαλε η Μέρκελ που μόλις δήλωσε πως είναι ανοικτή, υπό προϋποθέσεις, στην ιδέα να χρησιμοποιηθεί στην Ευρώπη το ρωσικό εμβόλιο, μετά την ανακοίνωση θετικών επιστημονικών αποτελεσμάτων για την αποτελεσματικότητά του, ώστε να επιταχυνθεί η εκστρατεία εμβολιασμού. Τόσο απλά; Ναι. Μόνο να πούμε της πολυ-άσχολης Μέρκελ ότι αυτά τα “θετικά επιστημονικά αποτελέσματα” δημοσιεύτηκαν εδώ και μήνες. Μάλλον όχι στα επιστημονικά περιοδικά που αυτή διάβαζει ή εγκρίνει. Ακολούθησαν παρόμοιες δηλώσεις και από τον Γάλλο υπουργό Εξωτερικών μαζί και με νύξεις για μπίζνες παραγωγής εμβολίων σε ευρωπαϊκά εργοστάσια και μπλα-μπλα για το “κοινό καλό”.

Μια ερώτηση μόνο. Αφού υπάρχουν τέτοια εργοστάσια διαθέσιμα στην Ευρώπη, και η Μέρκελ κρατά και τα κλειδιά τους, καταπώς λέει, γιατί δεν παράγουν εκεί τα εμβόλια που έχουν ήδη αδειοδοτήσει στην Ε.Ε. αλλά τα προσφέρουν στους Ρώσους για να παράγουν το δικό τους;

Τα νταούλια αλλάξαν ρυθμό, επιστήμονες και δημοσιογράφοι. Άντε την δουλειά σας εσείς. Γλείφετε εκεί που φτύνατε.

Τον κόσμο λυπάμαι. Αυτούς που θα πεθάνουν ακόμα. Αλλά και αυτούς που θα χάσουν σπίτια και μαγαζάκια. Αυτός είναι ο Καπιταλισμός. Η μεγιστοποίηση του Κέρδους είναι σιδερένιος κανόνας. Αλλά τώρα δεν σκοτώνει μόνο στις τριτοκοσμικές αποικίες του αλλά και μέσα στο σπίτι του. Τα παιδιά του. Αυτούς που τον εμπιστεύτηκαν μέσα στην στραβομάρα τους.

Παραφράζοντας τον Keynes “in the long term we are all dead by Capitalism”.

Υ.Γ. Όσο δε για την Κούβα και τις δικές της προσπάθειες για την καταπολέμηση του ιού ούτε λέξη. Τα μόνα νέα από την Κούβα ήταν για τους γιατρούς της που πήγαν να ξελασπώσουν Ιταλία και άλλους. Που αυτοί, Ευρωπαϊκή Ένωση, χέρι-χέρι με τις ΗΠΑ, τους επέβαλαν το θανατηφόρο οικονομικό εμπάργκο. Που ακόμα ισχύει.

Αμύθητα κέρδη πάνω σε μια πλατιά λαϊκή ανάγκη

 

Τα μεγέθη ζαλίζουν και επιβεβαιώνουν ότι οι λαϊκές ανάγκες δεν μπορούν να συναντηθούν πουθενά με την κερδοφορία και τα συμφέροντα των μονοπωλιακών ομίλων

 

«Δεν πρέπει να εκμεταλλευτούν άνθρωποι την κατάσταση. Συμφωνώ 100% με αυτό. Αυτό θα ήταν ανήθικο σε αυτήν τη στιγμή ανάγκης. Αλλά οι επενδυτές μας δίνουν κεφάλαια και αναμένουν απόδοση».

Αυτά ήταν τα λόγια του Ντέιβιντ Ρικς, διευθύνοντα συμβούλου της «Eli Lilly», ενός κολοσσού της παγκόσμιας φαρμακοβιομηχανίας, και προέδρου της Διεθνούς Ομοσπονδίας Φαρμακευτικών Βιομηχανιών και Ενώσεων, τον περασμένο Απρίλη στους «Financial Times».¹

Ο ίδιος είχε επαναλάβει τότε τις «παραινέσεις» για κρατική στήριξη των φαρμακοβιομηχανιών στην προσπάθεια ανάπτυξης των εμβολίων κατά της Covid-19 και παράλληλα επέμενε ότι «οι φόβοι περί κερδοσκοπίας» των επιχειρηματικών ομίλων του φαρμάκου δεν στέκουν.

Ο λόγος των επαναλαμβανόμενων «εκκλήσεων» του προέδρου περιγράφεται στο ίδιο άρθρο από τον γενικό διευθυντής μιας άλλης πολυεθνικής, της «Takeda», Κριστόφ Γουέμπερ:

«Δεν μπορούμε να σηκώσουμε όλο το βάρος του κόστους μόνοι μας (...) Η κοινωνία θα πρέπει να χρηματοδοτήσει αυτή την τεράστια επένδυση. Ο φόβος μου είναι ο ίδιος, όπως μετά την επιδημία της γρίπης των χοίρων, που γρήγορα χάθηκε το ενδιαφέρον», εξηγώντας πως η εταιρεία του χρειάστηκε να πετάξει πρώτες ύλες αξίας 53 εκατ. δολαρίων το 2009, γιατί η ζήτηση για το αντιικό φάρμακο «Oseltamivir» έπεσε κατακόρυφα.

INTIME NEWS

Παρά το γεγονός ότι το «εμπόρευμά» της είναι ένα αγαθό από το οποίο «κρέμονται» οι ζωές δισεκατομμυρίων ανθρώπων στον κόσμο, η βιομηχανία του Φαρμάκου και της βιοτεχνολογίας δεν διαφέρει φυσικά σε τίποτα από τους υπόλοιπους κλάδους της καπιταλιστικής οικονομίας. Το ακριβώς αντίθετο συμβαίνει: Το κυνήγι του κέρδους και οι ανταγωνισμοί είναι αυτά που καθορίζουν τι, πότε, σε ποιες ποσότητες και με ποιους όρους θα παραχθεί.

Οι ρυθμοί ανάπτυξης του κλάδου άρχισαν να εκτοξεύονται κατά τη δεκαετία του 1990. Η εκρηκτική εξέλιξη της επιστήμης και της τεχνολογίας οδήγησε μεν σε νέα φάρμακα, εμβόλια και θεραπείες, αξιοποιώντας τα επιτεύγματα της επιστήμης και της τεχνολογίας, όχι όμως και στην ευκολότερη πρόσβαση σε αυτά από τους εργαζόμενους και τα λαϊκά στρώματα.

Αντίθετα, ο στενότερος έλεγχος της έρευνας από τα μονοπώλια και η ιδιοποίηση των σπουδαίων αποτελεσμάτων της με σκοπό το κέρδος μεγάλωσαν ακόμα περισσότερο την ψαλίδα ανάμεσα στις προϋποθέσεις που δημιουργούνται να καλυφθούν οι ανάγκες του λαού σε επαρκή, δωρεάν, αξιόπιστα φάρμακα και στην αθλιότητα που ζουν σήμερα οι εργαζόμενοι και τα λαϊκά στρώματα, με τις αστρονομικές πληρωμές, ή και τον αποκλεισμό από φάρμακα και θεραπείες λόγω του πολύ μεγάλου κόστους.

(c) Copyright 2020, dpa (www.d

Για παράδειγμα, στις ΗΠΑ, το ποσοστό που οι καταναλωτές δαπανούν για τα φαρμακευτικά προϊόντα, αυξάνεται σταθερά από τη δεκαετία του 1930, ενώ και οι συνολικές φαρμακευτικές δαπάνες την ίδια περίοδο αυξάνονται με ρυθμούς μεγαλύτερους από την αύξηση του ΑΕΠ της χώρας.

Αντίστροφα, τα ολοένα και περισσότερα νέα φάρμακα αυξάνουν την «πίτα» της κερδοφορίας των φαρμακοβιομηχανιών. Εκθεση της «Torreya», μιας διεθνούς εταιρείας επενδυτικών τραπεζικών υπηρεσιών που ειδικεύεται στον κλάδο, εκτιμούσε πως σε σχέση με το 2017 το μέγεθος της παγκόσμιας αγοράς φαρμάκων θα έχει μεγεθυνθεί κατά 160% έως το 2030, με πρωτοπόρα αγορά την Κίνα (230%). Ακολουθούν οι ΗΠΑ (134%) και οι χώρες της ΕΕ, όπως Γερμανία, Γαλλία, Ιταλία και Ισπανία, με περίπου 110%.

«Θαύμα» χτισμένο πάνω στην άγρια εκμετάλλευση

Ψάχνοντας κανείς να δει πώς «χτίζεται» το «θαύμα» αυτό της Φαρμακοβιομηχανίας, πέφτει πάνω σε μελέτες, όπως αυτή της Παγκόσμιας Ομοσπονδίας Φαρμακευτικών Βιομηχανιών και Ενώσεων, που δημοσιεύτηκε το 2017. Τα στοιχεία της έρχονται να επιβεβαιώσουν την τεράστια εκμετάλλευση των εργαζομένων και των επιστημόνων από τα μονοπώλια του κλάδου.

Η αξία της παγκόσμιας παραγωγής στο Φάρμακο το 2006 αποτιμήθηκε στα 651,4 δισ. δολάρια και το 2014 έφτασε στα 996,9 δισ. Την ίδια περίοδο, οι εργαζόμενοι του κλάδου αυξήθηκαν κατά σχεδόν 1,5 εκατομμύριο, με παράλληλη αύξηση των μισθολογικών δαπανών από 64,3 σε 97,2 δισ. δολάρια.

Παρά την τρομακτική διόγκωση της παραγωγής, των πωλήσεων και των κερδών, τα στοιχεία των φαρμακοβιομηχάνων δείχνουν ότι ο μέσος ετήσιος μισθός των εργαζομένων του κλάδου, αν και αυξήθηκε από τα 17.600 δολάρια το 2006 στα 21.700 το 2011, ακολούθησε στην πορεία πτωτική τάση και το 2014 βρισκόταν στα 19.188 δολάρια ανά έτος.

Στην Ελλάδα, όπου τα στοιχεία της αντίστοιχης Ευρωπαϊκής Ομοσπονδίας έχουν καταχωρημένους 16.800 εργαζόμενους το 2017, το 2014 δαπανήθηκαν 374,24 εκατ. δολάρια σε μισθολογικές δαπάνες εργαζομένων, ενώ μόνο η ακαθάριστη προστιθέμενη αξία της παραγωγής της ελληνικής φαρμακοβιομηχανίας έφτασε τα 907 εκατ. δολάρια.

Σύμφωνα με την Eurostat, η φαρμακευτική βιομηχανία είναι ο τομέας τεχνολογίας με την υψηλότερη προστιθέμενη αξία ανά απασχολούμενο άτομο, σημαντικά υψηλότερη από τη μέση αξία για τις βιομηχανίες νέας τεχνολογίας και μεταποίησης. Η παραγωγικότητα δηλαδή είναι πολύ υψηλή. Με βάση και τα παραπάνω, δεν είναι τυχαίο που χαρακτηρίζεται από την ΕΕ ως «κρίσιμος παράγοντας στην επαναφορά της Ευρώπης στην ανάπτυξη και στη διασφάλιση της μελλοντικής ανταγωνιστικότητας σε μια εξελισσόμενη παγκόσμια οικονομία».

Κεφάλαια όσο το ΑΕΠ ολόκληρων κρατών!

Η έκθεση της «Torreya», που προαναφέρθηκε, εκτιμούσε το 2017 τη συνολική αξία του κλάδου σε πάνω από 5 τρισ. δολάρια, με πωλήσεις ανά έτος που υπερβαίνουν το 1 τρισ., μεγέθη που μέχρι το 2060 θα έχουν τριπλασιαστεί. Ηδη άλλες διεθνείς έρευνες αποτιμούν την αξία του κλάδου στα 6,65 τρισ., με τα συνολικά έσοδα να «κλείνουν» για το 2020 στα 1,24 τρισ.

Στο «μακρινό» για τα σημερινά δεδομένα 2017, το 45% της παγκόσμιας «πίτας» ανήκε σε 17 εταιρείες. Την περίοδο που μεσολάβησε, ωστόσο, η συγκέντρωση συνεχίζεται με ραγδαίους ρυθμούς, καθώς η «Ernst & Young» υπολόγισε πως το 2020 οι συμφωνίες εξαγορών και συγχωνεύσεων στον κλάδο άγγιξαν τα 159 δισ. δολάρια.

Τον Δεκέμβρη του 2020, άλλη «συμβουλευτική» εταιρεία εκτιμούσε πως στον κλάδο υπάρχουν διαθέσιμα κεφάλαια ύψους 1,47 τρισ. δολαρίων που θα κατευθυνθούν σε συγχωνεύσεις και εξαγορές τα επόμενα χρόνια.

Οι συμφωνίες αυτού του τύπου είχαν σημειώσει αύξηση 143,5 δισ. δολάρια το 2019 σε σχέση με το προηγούμενο έτος, φτάνοντας σε σύνολο πάνω από 300 δισ. Οι συμφωνίες - μαμούθ παραμένουν στα ίδια περίπου ύψη, και πιο πρόσφατα, η γνωστή σε όλους πλέον «AstraZeneca» εξαγόρασε την «Alexion» τον περασμένο Δεκέμβρη έναντι 39 δισ.

Αλλες φαρμακοβιομηχανίες που συμμετέχουν στο «ράλι» της ανάπτυξης εμβολίων πραγματοποίησαν πέρσι παρόμοια «ντιλ», όπως η γαλλική «Sanofi», που εξαγόρασε την «Principia Biopharma» για 3,68 δισ. τον Αύγουστο, και η «Johnson & Johnson» που εξαγόρασε την «Momenta» για 6,5 δισ.

Ενδεικτικά για τη σύγκριση, σύμφωνα με τα στοιχεία της «IBIS World», εταιρείας που παρέχει σε διεθνή μονοπώλια υπηρεσίες αναλύσεων της αγοράς, ο κλάδος που περιλαμβάνει την εξερεύνηση και παραγωγή πετρελαίου και φυσικού αερίου αποτιμάται σήμερα στα 3,3 τρισ., ενώ ο αντίστοιχος των εμπορικών τραπεζών στα 2,3 τρισ. δολάρια.

Εγγυημένα κέρδη η απειλή του κορονοϊού

Η πανδημία του κορονοϊού αποτελεί ακόμα μια «φλέβα χρυσού» για τα μονοπώλια του Φαρμάκου. Οι εκτιμήσεις ενός ακόμη αναλυτή του κλάδου, της «Vantage» για το 2021, αναφέρουν πως οι παγκόσμιες πωλήσεις εμβολίων θα αποφέρουν 10 έως 15 δισ. δολάρια, σημειώνοντας πως είναι ακόμα δύσκολο να μετρηθεί το πώς αυτή η νέα «πίτα» θα χωριστεί μεταξύ των κορυφαίων διεκδικητών, ιδιαίτερα μακροπρόθεσμα.

Ο πρώιμος υπολογισμός για τις πωλήσεις των εμβολίων των «Pfizer»/«BioNTech», «Novavax» και «Moderna» αναφέρει πως αυτά θα αποφέρουν πάνω από 6 δισ. δολάρια ανά έτος από το 2021 έως το 2026.

Μιλάμε πάντα για επενδύσεις που πραγματοποιήθηκαν με «εγγύηση» τα χρήματα των λαών, όπως αποδεικνύει και το τμήμα του συμβολαίου της με την «AstraZeneca» που δημοσίευσε η Κομισιόν, από το οποίο προκύπτει ότι η ΕΕ καλύπτει συνολικά τα άμεσα και έμμεσα «εύλογα» κόστη ανάπτυξης, αποθήκευσης και διανομής του εμβολίου, ακόμα και ποσών που η εταιρεία έχει δαπανήσει σε τρίτους.

Θυμίζουμε πως σύμφωνα με δημοσίευμα του Reuters, τον Νοέμβρη του 2020 Ευρωπαίος αξιωματούχος που συμμετείχε στο «παζάρι» με τις «Pfizer»/«BioNTech» και «CureVac» για τα εμβόλιά τους, δήλωσε πως τα κράτη - μέλη της ΕΕ μπορεί να δαπανήσουν περισσότερα από 10 δισ. δολάρια.² Από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού, η επιχείρηση «Warp Speed» της κυβέρνησης των ΗΠΑ έχει χρηματοδοτήσει τις φαρμακευτικές για την ανάπτυξη εμβολίων με 12,4 δισ. δολάρια έως και τα μέσα του περασμένου Δεκέμβρη.

Στρατηγικό «asset» της ΕΕ

Ειδικά για την ΕΕ, οι επιχειρηματικοί όμιλοι του Φαρμάκου κατέχουν ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς αποτελούν έναν από τους κορυφαίους τομείς νέας τεχνολογίας της ΕΕ και οι μεγάλες επενδύσεις τους στην έρευνα και την ανάπτυξη αποτελούν «βασικό πλεονέκτημα της ευρωπαϊκής οικονομίας».

Είναι ο τομέας με την υψηλότερη αναλογία επενδύσεων έρευνας προς τις καθαρές πωλήσεις, και σε σύγκριση με άλλες βιομηχανίες που επενδύουν στις νέες τεχνολογίες, οι ετήσιες δαπάνες της φαρμακευτικής βιομηχανίας ήταν το 2015 5,5 φορές μεγαλύτερες από τις βιομηχανίες αεροδιαστημικής και άμυνας, 5 φορές περισσότερες από τις δαπάνες της χημικής βιομηχανίας και 1,8 φορές περισσότερες από τις δαπάνες της βιομηχανίας λογισμικού και υπηρεσιών Πληροφορικής.³

Η εικόνα αυτή αποτυπώνεται και στην πιο πρόσφατη σχετική έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, όπου 6 από τις 10 πρώτες εταιρείες στις επενδύσεις έρευνας και ανάπτυξης, είναι εταιρείες του Φαρμάκου και της βιοτεχνολογίας.

Τα διεθνή μονοπώλια του Φαρμάκου καταγράφουν γιγαντιαία οικονομικά μεγέθη και τα συμφέροντά τους συνδέονται στενά με γεωπολιτικούς σχεδιασμούς και ανταγωνισμούς μεταξύ ιμπεριαλιστικών κέντρων, όπως δείχνει και το «θρίλερ» με τα εμβόλια, το οποίο περιλαμβάνει χρυσοπληρωμένα από τους λαούς συμβόλαια - επτασφράγιστα μυστικά, απόπειρες κυβερνήσεων για εξαγορές εταιρειών και συμφωνίες «κάτω απ' το τραπέζι».

Ομορφος κόσμος, «ηθικός»...

Επιστρέφοντας στα λόγια του προέδρου της Διεθνούς Ομοσπονδίας Φαρμακευτικών Βιομηχανιών και Ενώσεων περί «ηθικής» και την «έκπληξη» όσων ξαφνικά ανακάλυψαν τώρα την «ασυδοσία των πολυεθνικών του Φαρμάκου», με αφορμή τις εξελίξεις με τα εμβόλια, τόσο το πρόσφατο παρελθόν όσο και τα προηγούμενα χρόνια αναδεικνύουν πως η εμπορευματοποίηση του Φαρμάκου και το κυνήγι του κέρδους δεν αφήνουν πολλά περιθώρια ...«ηθικής» στους μονοπωλιακούς ομίλους.

Δεν είναι μόνο το αυτονόητο γεγονός ότι απομυζούν τεράστια κέρδη, εμπορευόμενοι το σπουδαιότερο αγαθό, την υγεία δηλαδή του λαού. Είναι και οι αδίστακτοι μεταξύ τους ανταγωνισμοί, πάνω στο κυνήγι του κέρδους, που πληρώνουν ακόμα και με τη ζωή τους τα λαϊκά στρώματα, όπως αποκαλύπτουν σκάνδαλα όπως αυτό της «Purdue Pharma», που τον περασμένο Νοέμβρη παραδέχτηκε την ενοχή της στη λεγόμενη «κρίση των οπιοειδών» στις ΗΠΑ, καταβάλλοντας πρόστιμο 8 δισ. δολαρίων.

Αλλά και η «AstraZeneca» προχώρησε τον Μάρτη του 2011 σε εξωδικαστικό συμβιβασμό με κόστος μόλις 68,5 εκατ., παραδεχόμενη ότι προώθησε το φάρμακο για περιστατικά σχιζοφρένειας ή διπολικής διαταραχής «Seroquel» σε γιατρούς που δεν αντιμετώπιζαν αντίστοιχα περιστατικά, όπως και σε γιατρούς που εργάζονταν σε δομές χρονίως πασχόντων και φυλακές, ακόμα και σε παιδίατρους.

Αλλη μια ενδεικτική περίπτωση είναι η «Pfizer», που το 2009 «έκλεισε» αντίστοιχη υπόθεση παράνομης προώθησης φαρμάκων (παυσίπονων και φαρμάκων για ψυχικές παθήσεις) για χρήσεις για τις οποίες δεν είχαν λάβει άδεια (ένα από αυτά, το «Bextra», στη συνέχεια αποσύρθηκε), καταβάλλοντας το ποσό των 2,3 δισ. δολαρίων, δηλαδή το αντίστοιχο των περίπου τριών βδομάδων πωλήσεών της...

Σίγουρα βέβαια υπάρχουν και πολλές ακόμα περιπτώσεις, διαφόρων εταιρειών, καλά κρυμμένες κάτω από το καπάκι του υπονόμου, που «περιμένουν» κάποιον επόμενο γύρο του σκληρού ανταγωνισμού για να ξεπηδήσουν στην επιφάνεια και να γίνουν γνωστές, δίνοντας τη δυνατότητα στις διάφορες ρυθμιστικές και κρατικές αρχές να επιβάλουν ορισμένα πρόστιμα και να αποκαταστήσουν την «ηθική» ενός συστήματος που σάπισε μέχρι το μεδούλι και το φωνάζει από παντού...

Παραπομπές:

1. https://www.ft.com/content/000a129e-780e-11ea-bd25-7fd923850377

2. https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-eu-pfizer-exclusiv/exclusive-eu-could-pay-over-10-billion-for-pfizer-and-curevac-vaccines-source-idINKBN2800IC

3. Ευρωπαϊκή Επιτροπή: https://ec.europa.eu/jrc/en/publication/eur-scientific-and-technical-research-reports/2015-eu-industrial-rd-investment-scoreboard

Δημήτρης ΜΑΒΙΔΗΣ

 

Ριζοσπάστης