"Test Drive"......Δημάρχων

 "Test Drive"......Δημάρχων

απο το spasmenoparathyro

Την είδαμε PC World και σε αυτό το τεύχος τεστάρουμε τρεις δημάρχους για να βρούμε σε ποια πόλη είναι καλύτερα να μετακομίσεις, τις μέρες του τρίτου μνημονίου. Εξετάζουμε το επικοινωνιακό τους προφίλ, τη στήριξή τους σε κόμματα και ιδεολογίες και το μέχρι τώρα έργο τους. Ας αρχίσουμε…

Μπουτάρης ο ζμπούτσαμ

Ο δήμαρχος Θεσσαλονίκης, αναμφισβήτητα είναι ο πιο επικοινωνιακός από τους τρεις. Έχει μπει στη λίστα με τους 10 καλύτερους δημάρχους του κόσμου σύμφωνα με το «City Mayors Foundation», έχει φορέσει τα βραχιόλια της γιαγιάς του για να το παίξει μεταλάς ενόψει της Παγκόσμιας Ημέρας Κατά των Ναρκωτικών, έχει φορέσει ξανθιά περούκαγια να στηρίξει το «Japanese Anime Marathon Day» και γενικά είναι λίγα τα events που θα λάβουν μέρος στη Θεσσαλονίκη και δε θα δεις ένα Μπουτάρη σε κάποια άκρη να κάνει το κομμάτι του. Ταυτόχρονα όμως ο δήμαρχος τα λέει έξω απ’ τα δόντια όταν χρειάζεται. Έτσι, δε μαθαίνουμε μόνο πως το τακούνι και η κοντή φούστα είναι για την πασαρέλα και όχι για παρέλαση, αλλά και ότι ο καστανάς που συνέλαβε η ηρωική μας αστυνομία τις προάλλες, είναι γνωστός για τη συμπεριφορά του που θυμίζει ναρκομανή και λιποθυμάει εδώ κι εκεί για χαβαλέ. Εν ολίγοις, είναι ο δήμαρχος της καρδιάς μας, ο τύπος  που θα πάρουμε μαζί μας στα μπουζούκια και μετά θα τριγυρνάμε να κοροϊδεύουμε άστεγους, ο παππούς που θα τον περάσουμε απέναντι σε κάποια φανάρια και αντι για ευχαριστώ, θα μας κάνει hi-five.

Ιδεολογικά, ο Γιάννης Μπουτάρης, θα ρισκάραμε να θεωρήσουμε πως κινείται στο χώρο του άκρατου νεοφιλελευθερισμού. Η υπόθεσή μας μπορεί να είναι λάθος, αλλά δεν έχει κρύψει πως από όλο το πολιτικό σκηνικό τον εκφράζει περισσότερο ο Θεοδωράκης πράγμα αναμενόμενο από κάποιον που δηλώνει πως είναι πιο ΠΑΣΟΚ και απ τους ΠΑΣΟΚους.Ήρωάς του είναι ο Βενιζέλος, αυτός με τις λίστες όχι ο παλιός, ανέλαβε πρωτοβουλία υπέρ του ΝΑΙ στο δημοψήφισμα, περίμενε με αγωνία τη συμφωνία του Σύριζα με τους «θεσμούς» και θεωρεί τον Καμμένο έναν χοντρό που αν τον έβλεπε κρεμασμένο δε θα του κοβε ούτε το σχοινί. Στους συριζαίους αναγνώστες θα προτείναμε να αποφύγουν να πάνε να κρεμάσουν κάποιο πανό στο δημαρχείο ΤΟΥ, γιατί ο δήμαρχος θα πάρει ανάποδες και και θα σας το κατεβάσει. Για τους ΚΚΕδες τα πράγματα είναι χειρότερα, αφού αν πέσετε στο δρόμο του, ο δήμαρχος θα σας ρίξει πρόστιμο γιατί του ρυπαίνετε την πόλη.
Για το έργο του ψάξαμε αρκετά, αλλά αναγκαστήκαμε να αφήσουμε αυτή την παράγραφο κενή. Παρόλα αυτά αναγκαζόμαστε να παραδεχτούμε πως δε διαβάσαμε για κάποιο σκάνδαλο διαφθοράς και αυτό στις μέρες μας πρέπει να αναφέρεται.

Ετυμηγορία:

• Επικοινωνία: 7/10
• Έργο: 1/10

Η Θεσσαλονίκη μοιάζει να είναι η πόλη του γλετζέ. Μετά το νομάρχη της καρδιάς μας και τον φτερωτό δήμαρχο, ο Γιάννης Μπουτάρης έρχεται να συνεχίσει μια μακρά παράδοση που δίνει δύναμη σε όλους μας εκεί έξω και μας υπόσχεται πως αν προσπαθήσουμε να γελοιοποιηθούμε αρκετά, μπορούμε και εμείς να κερδίσουμε μια θέση εξουσίας στη συμπρωτεύουσα. Θα μετακομίζαμε εκεί, αν τα είχαμε όλα λυμμένα, μόνο για το τζέρτζελο βρε αδερφέ.

Μπέος, ο υπόκοσμος

Για τον Αχιλλέα Μπέο, δε μπορούμε να ακολουθήσουμε το προηγούμενο μοτίβο, όπου σε μία παράγραφο αναλύουμε το επικοινωνιακό του προφίλ, στην άλλη τις ιδέες του και τέλος το μέχρι τώρα έργο του. Ο δήμαρχος Βόλου μέχρι πριν λίγες μόλις μέρες, με έναν υποδειγματικό τρόπο, συγκέρασε τη φασιστική ιδεολογία του, το πολλά-βαρύ-και-όχι ύφος του και τις άκρες του με τον υπόκοσμο, τα εξαργύρωσε με μια θέση εξουσίας και μας έδωσε την ευκαιρία να απολαύσουμε και στην Ελλάδα, μια πολύ μικρή ματιά από εκείνα τα χωριά της Ιταλίας που βλέπαμε στο Νονό, απ όπου είχε ξεκινήσει η συμπαθής οικογένεια που πρωταγωνιστούσε. Στ’ αλήθεια, είναι ο άνθρωπος που φοροδιέφυγε 1.831.000 ευρώ, έβριζε δημοτικούς συμβούλους που θεωρούσαν πως η διαφθορά δεν είναι ο αυτοσκοπός της δημαρχίας, έστηνε σκερτσάκια την ώρα του δημοτικού συμβουλίου (γιατί ποιος χέστηκε για το Δήμο), ήταν πρόθυμος να πάει να ρίξει μερικά χαστουκάκια σε αναρχικούς αφού είχε καιρό να το κάνει και θεωρούσε πως το δημοτικό κυνοκομείο είναι ένα μέρος που βάζουμε τα σκυλιά μέχρι να ψοφήσουν από την πείνα. Βαρύμαγκας ο δήμαρχός μας, έβαζε τις γυναίκες στη θέση τους, πλάκωνε τους τεντυμπόηδες και καθάρισε το δήμο απ’ τα αδέσποτα. Με λεφτά των δημοτών πάντα, γιατί τη διαχείριση του δημοτικού κυνοκομείου την ανέθεσε στον Νικόλαο Πολύζο δίνοντας του 6000 ευρώ το χρόνο από τις τσέπες των δημοτών. Τους εργαζόμενους σε δήμο και δημοτικές επιχειρήσεις τούς αποκαλούσε «συμμορίτες», το δεξί του χέρι έχει αναλάβει σειρά έργων από το 2004, ανάμεσά τους και την αναβάθμιση του παράκτιου μετώπου της πόλης, τα περισσότερα από τα οποία βρίσκονται υπό δικαστική διερεύνηση. Πρόσφατα παραδέχτηκε ότι συζητούσε τη διαχείριση των απορριμμάτων του Βόλου με τον Θ. Βασιλειάδη, εργολάβο που εμπλέκεται σε ένα από τα μεγαλύτερα σκάνδαλα του Βόλου την τελευταία δεκαετία, αυτό του Μουσείου της πόλης. Σύμφωνα με την εφημερίδα «Θεσσαλία», ο συγκεκριμένος εργολάβος, που το όνομά του αναφέρεται σε όλα τα πορίσματα που έχουν εκδοθεί για έργα-σκάνδαλα στην πόλη μέχρι το 2010, εμφανίζεται στο δημαρχείο του Βόλου σαν ντίλερ γερμανικής εταιρείας που θέλει να εμπλακεί στον τομέα της διαχείρισης των απορριμμάτων. O Βασιλειάδης εμφανίστηκε στην πόλη λίγο πριν από τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2004, αναλαμβάνοντας σειρά έργων για την αναβάθμιση του παράκτιου μετώπου της πόλης και των πεζοδρομίων. Τα περισσότερα από αυτά τα έργα είναι ακόμα υπό εισαγγελική διερεύνηση. Το 2011, όταν ανέλαβε ο πρώην δήμαρχος Σκοτινιώτης, το έλλειμμα στα ταμεία του δήμου ήταν περίπου 1 εκατομμύριο ευρώ. Σύμφωνα με κατάθεση πρώην ταμία του Δήμου Βόλου (και πρώην ποδοσφαιριστή του Ολυμπιακού Βόλου) «τα λεφτά τα έπαιρνα και με εντολή δημάρχου [Βούλγαρη] τα έδινα στον εργολάβο». Πόρισμα ελεγκτών, οικονομικών επιθεωρητών για πλαστά τιμολόγια, εταιρείες-μαϊμού και υπερκοστολογήσεις ενός εκατομμυρίου ευρώ την περίοδο 2007-2010 για το μουσείο της πόλης, που αποκάλυψε η εφημερίδα «Θεσσαλία», ο Μπέος το κρατούσε στο συρτάρι του πέντε μήνες, από τις 19 Σεπτεμβρίου 2014. Εργολάβος στο συγκεκριμένο έργο ήταν και πάλι ο Θ. Βασιλειάδης, πρώην ιδιοκτήτης του Ολυμπιακού Βόλου, τον οποίο και παρέδωσε το 2008 στον σημερινό δήμαρχο. Οταν με την ιδιότητα του δημάρχου ο Μπέος ρωτήθηκε για ποιο λόγο έκρυβε το πόρισμα επί μήνες μέχρι τελικά να το παρουσιάσει, απάντησε στο δημοτικό συμβούλιο πως ξέχασε να του το δώσει η γραμματέας του. Στις 11 Φεβρουαρίου, σε δημοτικό συμβούλιο που μετατράπηκε και πάλι σε αρένα, ο Σκοτινιώτης κατήγγειλε τον δήμαρχο Βόλου ότι κρατούσε το πόρισμα γιατί συζητούσε με τον εργολάβο-μεσάζοντα Βασιλειάδη για τα σκουπίδια. Πρόκειται για τον ίδιο δημοτικό «υπερεργολάβο» που έχει αναλάβει την επέκταση του ΧΥΤΑ της περιοχής. Έδωσε εντολή στις αρχές Δεκεμβρίου να υπογραφεί σύμβαση προβολής του έργου της Κοινωφελούς Δημοτικής Επιχείρησης με την επιχείρηση ραδιοτηλεοπτικών παραγωγών και ΜΜΕ «Humor Hellas Ο.Ε.» με έδρα τον Βόλο αξίας 12.546 ευρώ. Με κάθε διαμαρτυρόμενη κοινωνική ομάδα συγκρούεται εξαπολύοντας απειλές που κάποιες φορές πραγματοποιούνται. Πριν από μερικές βδομάδες ένας άνθρωπος οδηγήθηκε στο Νοσοκομείο Βόλου και άλλοι δύο τραυματίστηκαν ελαφρά κατά τη συμπλοκή μεταξύ αστυνομικών δυνάμεων -οι οποίες έκαναν και χρήση δακρυγόνων- και μελών τοπικών σωματείων και φορέων που αντιδρούν στην ψήφιση του κανονισμού για την άρδευση.

Ετυμηγορία:

• Επικοινωνία: Ν/Α
• Έργο: το ερευνά ο εισαγγελέας.

Ο Αχιλλέας Μπέος προσωποποιεί ένα πρόσκαιρο ζενίθ στη νέα τάση που διαφαίνεται στους Έλληνες ψηφοφόρους, που έχουν βαρεθεί με τους απλούς διεφθαρμένους που βρίσκονται σε θέση εξουσίας και φαίνεται πως κάνουν μια στροφή στους εγκληματίες του κοινού ποινικού δικαίου. Ο άνθρωπος που φωταγώφησε το δημαρχείο στα χρώματα της σημαίας της Γιουγκοσλαβίας, τη μέρα της επίθεσης στο Παρίσι, άφησε μια παρακαταθήκη σήψης και δυσωδίας, που ο βόρβορος που τον ακολουθεί, κοχλάζει για να τον προσπεράσει. Θα μετακομίζαμε στην πόλη του Βόλου, αν ήμασταν εργολάβοι ή απλοί άνθρωποι του μόχθου που ψάχνουμε κάποιον να του πουλήσουμε προστασία.

Πελετίδης

Δε θα πούμε ψέμματα. Παρόλο που είμαστε κάπως θετικά διακείμενοι απέναντι στον εν λόγω δήμαρχο, δεν καταφέραμε να βρούμε κάτι για να αναλύσουμε το επικοινωνιακό του προφίλ. Τα επικοινωνιακά πυροτεχνήματα του Πελετίδη μας αφήνουν μια πιο άδεια παράγραφο ακόμα και από την παράγραφο ανάλυσης του έργου του Μπουτάρη παραπάνω.

Ο Πελετίδης είχε δώσει από την πρώτη μέρα δείγματα, για το πώς θα διοικήσει το δήμο της Πάτρας. «…Είμαστε αντίθετοι με τις ελαστικές σχέσεις εργασίες και διεκδικούμε μόνιμη σταθερή δουλειά με δικαιώματα, μονιμοποίηση όλων των συμβασιούχων στους ΟΤΑ, χωρίς όρους και προϋποθέσεις» είχε καταθέσει στον Ανακριτή όταν μπήκε εμπόδιο σε απολύσεις εργαζομένων. Εξασφάλισε την ημερήσια διατροφή για όλους τους απόρους της πόλης, κάνει την διανομή κατ’ οίκον των μερίδων φαγητού μέσω δικύκλων, για όσους άπορους αδυνατούν να βγουν από το σπίτι είτε λόγω αναπηρίας, είτε λόγω ασθένειας, είτε λόγω ηλικίας, έφτιαξε κεντρικά μαγειρεία στην Πλαζ για να φτιάχνουν το φαγητό, προμηθεύτηκε βαν για να μεταφέρει εγκαίρως το ζεστό φαγητό από τα κεντρικά μαγειρεία προς τους παιδικούς σταθμούς και τα σχολεία και καθιέρωσε από από αυτή την σχολική χρονιά κολατσιό για όλους τους μαθητές (περισσότερα εδώ). Με μηχανήματα και εργαζόμενους του δήμου, προχώρησε στην αποκατάσταση της πλαζ με 1000 ευρώ, για ένα έργο που υπολογιζόταν στα 300,000 ευρώ. Έκανε δωρεάν τη στάθμευση σε όλες τις ζώνες του Δήμου Πατρέων, αφαιρόντας ακόμα και αυθαίρετες περιφράξεις του ΟΛΠΑ, δημιουργώντας δωρεάν θέσεις στάθμευσης 1000 αυτοκινήτων. Έδωσε σε άπορους στην Πάτρα την εκμετάλλευση ελαιόδεντρων, τα έβαλε με τους αστυνομικούς που πήγαν να τους συλλάβουν γιατί «αυτές τις ελιές τις μάζευαν τόσα χρόνια εκείνοι» και με τους τέσσερις ιερείς (?) που πήγαν στα σπίτια τους για να τους ζητήσουν τα ρέστα που οι άποροι μάζεψαν τις ελιές που τόσα χρόνια μάζευαν εκείνοι για το λάδι των καντηλιών τους. Άνοιξε πόλεμο με το υπουργείο Ναυτιλίας και το ΤΑΙΠΕΔ πεζοδρομώντας μέρος της παραλιακής ζώνης και κατεδαφίζοντας ετοιμόρροπο κτίριο και ξεκαθάρισε πως δεν υπάρχει περίπτωση να παραχωρηθεί σε ιδιώτη το θαλάσσιο μέτωπο. Δημιούργησεδωρεάν θερινό πρόγραμμα δημιουργικής απασχόλησης για παιδιά 9-14 ετών, επέστρεψε το έγγραφο του Κουρουμπλή που του έδινε χρηματοδότηση για τη δημιουργία προπαγανδιστικού μηχανισμού εξίσωσης ναζισμού κομμουνισμού και πρακτικά έδιωξε τη χρυσή αυγή από την Πάτρα, μη παραχωρώντας οποιοδήποτε χώρο για τις συγκεντρώσεις της. Μείωσε τα δημοτικά τέλη στους στο 80% των κατοικιών του δήμου και τα μηδένισε για τους άπορους. Αν αναρωτιέστε, από που θα βρει χρήματα έτσι, δεδομένης και της μείωσης κατά 65% της κρατικής χρηματοδότησης, φαίνετια πως ο Δήμος, έψαξε και βρήκε μερικές μεγάλες επιχειρήσεις που μέχρι πρότινος δεν πληρώναν ούτε ευρώ δημοτικών τελών.
Ετυμηγορία:

Επικοινωνία: 0/10Έργο: 9/10, θα μπορούσε και καλύτερα αν είχε βρει μια αέναη πηγή ενέργειας που θα τελείωνε τους πολέμους και τη φτώχεια.

Ο Πελετίδης βάζει πλώρη για μια δεύτερη Ικαρία. ΤΑΙΠΕΔ, Κυβέρνηση, επιχειρηματίες, Εκκλησία, αναμένεται στις επόμενες εκλογές να στηρίξουν τον αντίπαλο του Πελετίδη, όπως και όλα τα κόμματα του «δημοκρατικού τόξου».

Την κρίση την αφήνουμε στους αναγνώστες μας. Σαν μπλογκ, ταλαντευόμαστε ανάμεσα στη μεθυσμένη Θεσσαλονίκη, το μαφιόζικο Βόλο γιατί ο Πελετίδης αφήνει τη σάτυρα άνεργη.

Η "διαθήκη" του Λένιν ... και η συνέχεια (Ι) - Τροτσκισμός ή λενινισμός ?

 Η "διαθήκη" του Λένιν ... και η συνέχεια (Ι) - Τροτσκισμός ή λενινισμός ?

   Στις 20 Νοέμβρη του 1922 ο Λένιν εκφώνησε τον τελευταίο του λόγο στους βουλευτές του Σοβιέτ της Μόσχας. Απο τον Δεκέμβρη του 1922 επιδεινώθηκε σοβαρά η υγεία του και ως τον Μάρτη του 1923, ο Λένιν υπαγόρευσε τα τελευταία του άρθρα (Σελίδες ημερολογίου, Για το συνεταιρισμό, Πως να αναδιοργανώσουμε την Εργατοαγροτική επιθεώρηση, Για την επαναστασή μας, Κάλλιο λιγότερα και καλύτερα) και τα γράμματα “Γράμμα προς το συνέδριο”, “Για την ανάθεση νομοθετικών λειτουργιών στην Κρατική επιτροπή σχεδίου” και “Σχετικά με το ζήτημα των εθνικοτήτων”. Ο Λένιν στα τελευταία αυτά άρθρα γενίκευσε την πείρα του παγκόσμιου επαναστατικού κινήματος και πλούτισε την μαρξιστική θεωρία με σπουδαία συμπεράσματα. Η πάλη ενάντια στον καπιταλισμό είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την πάλη ενάντια σε κάθε μορφή οπορτουνισμού. Ανάμεσα στον καπιταλισμό και στον σοσιαλισμό δεν υπάρχει άλλη μεταβατική μορφή εξουσίας. Οι επαναστάσεις δεν γίνονται κατά παραγγελία, ούτε εξάγονται. Η πρωτοπορία απο μόνη της δεν μπορεί να νικήσει. Με την βοήθεια του νικηφόρου προλεταριάτου άλλων χωρών, υπάρχει η προοπτική περάσματος καθυστερημένων χωρών στον σοσιαλισμό, παρακάμπτοντας τον καπιταλισμό. Οι ιμπεριαλιστές οπωσδήποτε θα συγκρουστούν ξανά μεταξύ τους – η “ειρήνη” τους είναι μόνο φαινομενική. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος για τα κομμουνιστικά κόμματα ... είναι η απόσπαση απο τις μάζες.

   Στις 17 με 25 Απρίλη του 1923 έγινε το ΧΙΙ συνέδριο του ΚΚΡ (μπ). Ο Λένιν απουσίαζε λόγω της ασθενειάς του. Επρεπε να επιλυθούν προβλήματα που προέκυπταν απο την εφαρμογή της ΝΕΠ με κυριότερο το πρόβλημα της εμπορευματικής κυκλοφορίας (οι τιμές των βιομηχανικών προιόντων ήταν αναλογικά πολύ ψηλότερες απο τις τιμές των αγροτικών με αποτέλεσμα τελικά η βιομηχανική παραγωγή να ολοκληρώνεται με ψηλό κρατικό κόστος και παράλληλα να παράγεται πληθώρα απούλητων εμπορευμάτων.) Αποφασίσθηκε η ενοποίηση και η μείωση των φόρων απο την αγροτιά καθώς και η ακόμα μεγαλύτερη ελάφρυνση των πιό φτωχών αγροτών. Ο Τρότσκι έφτασε στο σημείο να προτείνει κλείσιμο εργοστασίων επειδή δούλευαν με παθητικό (υποβαθμίζοντας έτσι την σημασία του κεντρικού σχεδιασμού, χωρίς μάλιστα να υπολογίζει τους εργάτες που θα στραφούν ενάντια στο σοβιετικό κράτος), ρίχνοντας το σύνθημα της “δικτατορίας της βιομηχανίας”.

   Ο τυχοδιώκτης Τρότσκι υποστήριζε την απόλυτη προτεραιότητα στην ανάπτυξη της βιομηχανίας και μάλιστα της βιομηχανίας των μέσων παραγωγής (δηλαδή της βαριάς βιομηχανίας) που αναπότρεπτα θα είχε σαν αποτέλεσμα απο την μιά την υποβάθμιση της παραγωγής των ειδών πλατιάς κατανάλωσης (ελαφριά βιομηχανία) και απο την άλλη η υπέρμετρη ανάπτυξη της βαριάς βιομηχανίας θα αφαιρούσε πολύτιμους πόρους απο την αναγκαία ανάπτυξη της ήδη καθυστερημένης αγροτικής παραγωγής (το κυριότερο σοσιαλιστικό καθήκον ήταν να συμπλησιάσει το επίπεδο ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων της βιομηχανίας και της αγροτικής παραγωγής μέσω μόνο ενός δρόμου. Της μηχανοποίησης της αγροτικής παραγωγής. Μόνο τότε θα μπορούσε και η αγροτική παραγωγή να περάσει σε σοσιαλιστικές σχέσεις παραγωγής.) Αυτή η οικονομική πολιτική, αντίθετα, θα διεύρηνε το χάσμα βιομηχανίας και αγροτικής οικονομίας με αποτέλεσμα το σοβιετικό κράτος να αναγκασθεί να καταφύγει σε ιδιωτικά κεφάλαια για την εξισορρόπηση της αντίθεσης που θα προέκυπτε απο την εφαρμογή του τροτσκιστικού σχεδίου. Η λύση θα ήταν ο αναγκαίος και ορθός κεντρικός σχεδιασμός που θα καθόριζε τον βέλτιστο τρόπο κατανομής ανάμεσα στους τρείς τομείς (βαριά και ελαφρά βιομηχανία και αγροτική παραγωγή). Οι θέσεις του Τρότσκι προφανώς (όταν διατυπώνονται απο έναν τόσο ευφυή θεωρητικό) δεν μπορεί παρά να είχαν και πολιτικό αποτέλεσμα. Και αυτό θα ήταν η δυσαρέσκεια των εργαζομένων απο τις ελλείψεις καταναλωτικών προιόντων αλλά και των βασικών αγροτικών με την ταυτόχρονη δημιουργία αντιθέσεων ανάμεσα στους βιομηχανικούς εργάτες (που θα βελτίωναν την θέση τους) και στους αγρότες (των οποίων η θέση θα χειροτέρευε παραπέρα). Στην ουσία ο Τρότσκι πρότεινε την βιομηχανική ανάπτυξη μέσω της εκμετάλλευσης της αγροτιάς και την παράλληλη καταφυγή του κράτους στους εξωτερικούς δανεισμούς. Είναι απίθανο (ως και ύποπτο) να μην κατανοούσε ο κατά τα άλλα ευφυής Τρότσκι οτι τέτοιες διαδικασίες θα οδηγούσαν με μαθηματική ακρίβεια στην άμεση κατάρρευση της σοβιετικής εξουσίας. Οσο ο Λένιν αποσύρονταν ανήμπορος απο την αρρώστια του, τόσο άρχιζε να εκδηλώνεται ο αντιλενινισμός του Τρότσκι που αργότερα προσπάθησε να τον κρύψει πίσω απο τον αντισταλινισμό. Ασχέτως της κριτικής του Λένιν ... και στον Στάλιν και στον Τρότσκι δεν παύει να αποτελεί εξόφθαλμο αντιλενινισμό η επιδίωξη της “δικτατορίας της βιομηχανίας” επί της αγροτικής παραγωγής.

    Ουσιαστικά απο τον Απρίλη του 1923 ο Λένιν λόγω της βαρειάς αρρώστιας του, τέθηκε εκτός μάχης. Ο Τρότσκι άρχισε ξανά την γνωστή τακτική του μέσα στο κόμμα. Αντί να δίνει την μάχη στα όργανα για την επικράτηση των αποψεών του, άρχισε την ανοιχτή φραξιονιστική δράση ( παρά την απόφαση του Χ συνεδρίου) με σχέδιο την κατάκτηση της ηγεσίας του κόμματος ή την διασπασή του. Πετάει ξεδιάντροπα την μάσκα του λενινιστή και ανοιχτά πιά τίθεται ενάντια στην πολιτική της ΝΕΠ ... που όσο ήταν ενεργός ο Λένιν την υποστήριζε. Η ΧΙΙΙ συνδιάσκεψη του ΚΚΡ (μπ) (Γενάρης του 1924) καταδίκασε επίσημα τον Τρότσκι και απέδωσε την δράση του στην αναμενόμενη όξυνση της ταξικής πάλης από την εφαρμογή της ΝΕΠ και την αναπόφευκτη ενίσχυση των κουλάκων και των νέπμαν.[Νέπμαν: αυτοί που μπορούσαν να αναπτύξουν επιχειρηματικές δραστηριότητες στα πλαίσια της ΝΕΠ.] Στην απόφαση της συνδιάσκεψης ο τροτσκισμός χαρακτηρίστηκε ως μικροαστική παρέκκλιση. 
   Στις 21 Γενάρη του 1924 πέθανε ο Βλαντιμίρ Ιλιτς Λένιν.

    Απο την 23 ως την 31 Μάη του 1924 έγινε το ΧΙΙΙ συνέδριο του ΚΚΡ (μπ), το πρώτο μετά τον θάνατο του Λένιν. Βασικό θέμα του συνεδρίου ήταν το ζήτημα της συνεταιριστικής οργάνωσης των αγροτών. Απο τις τελευταίες παρακαταθήκες του Λένιν ήταν η αναλυσή του πως η εθελοντική συνεταιριστική οργάνωση είναι η βασικότερη διαδικασία προετοιμασίας και τραβήγματος της αγροτιάς στην σοσιαλιστική αγροτική ανάπτυξη και στην εδραίωση της συμμαχίας της με την εργατική τάξη. Εξάλλου ήταν και το βασικό αντίμετρο στην αναπόφευκτη απο την ΝΕΠ, κουλάκικη ανάπτυξη και στην επεκτεινόμενη οικονομική υποδούλωση των φτωχών αγροτών στους κουλάκους. Το συνέδριο επίσης επιβεβαίωσε την ορθότητα της απόφασης για την ελάττωση των τιμών των βιομηχανικών προιόντων που είχε σαν αποτέλεσμα την επέκταση της μερίδας του κράτους στο εμπόριο (και ειδικά στο χονδρικό) και τον παραπέρα εκτοπισμό του ιδιωτικού κεφαλαίου. Σε αυτό το συνέδριο δεν παρουσιάστηκαν ανοιχτές εκδηλώσεις των αντιπολιτευτικών ομάδων (προφανώς απο σκοπιμότητα για τον λόγο οτι οι διαφορετικές απόψεις ήταν δεδομένο ότι υπήρχαν, αλλά οι Τρότσκι, Μπουχάριν κλπ ή δεν τόλμησαν, ή επέλεξαν για άλλους λόγους να μην τις διατυπώσουν στο συνέδριο ! Αν όχι στο συνέδριο ... τότε πού ?? Προφανώς είχαν επιλέξει άλλη τακτική.)
   Στο συνέδριο ανακοινώθηκε το «Γράμμα προς το συνέδριο» του Λένιν. Θα παρατεθεί αυτούσιο με τον τρόπο που το έγραψε ο Λένιν.

ΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ

Ι [23/12/1922] 
Θα πρότεινα σ’ αυτό το Συνέδριο να γίνουν μια σειρά από αλλαγές στο πολιτικό μας καθεστώς. Θέλω να σας μιλήσω για μερικά ζητήματα στα οποία δίνω την πιο μεγάλη σημασία. Στην πρώτη γραμμή βάζω την αύξηση του αριθμού των μελών της ΚΕ, που μπορεί να φτάσει μέχρι μερικές δεκάδες ή ακόμη και εκατό άτομα. Νομίζω ότι αν δεν επιχειρήσουμε μια τέτοια μεταρρύθμιση, ένας μεγάλος κίνδυνος απειλεί την Κεντρική Επιτροπή, σε περίπτωση που η πορεία των γεγονότων δεν θα είναι αρκετά ευνοϊκή για μας (και δεν μπορούμε να υπολογίζουμε σε μια τέτοια ευνοϊκή πορεία). Μετά, σκοπεύω να προτείνω το Συνέδριο να δόσει νομοθετική ισχύ σ’ ορισμένες αποφάσεις της Κρατικής Επιτροπής Σχεδίου, ικανοποιώντας απ’ αυτή την άποψη, ως έναν ορισμένο βαθμό και κάτω από ορισμένους όρους τον σύντροφο Τρότσκι. Οσον αφορά το πρώτο σημείο, δηλαδή την αύξηση του αριθμού των μελών της ΚΕ, νομίζω ότι αυτό είναι απαραίτητο και για την ανύψωση του κύρους της ΚΕ και για τη βελτίωση της δουλιάς του διοικητικού μας μηχανισμού, αλλά και για την πρόβλεψη συγκρούσεων ανάμεσα σε μικρά τμήματα της ΚΕ που θα μπορούσαν να αποκτήσουν εξαιρετική σημασία για το μέλλον του Κόμματος. Μου φαίνεται πως το Κόμμα μας έχει κάθε δικαίωμα να ζητήσει από την εργατική τάξη 50 με 100 μέλη για την Κεντρική Επιτροπή, και πως μπορεί να τα πάρει, χωρίς μεγάλη υπερένταση των δυνάμεων της εργατικής τάξης. Μια τέτοια μεταρρύθμιση θα δυνάμωνε σημαντικά τη σταθερότητα του Κόμματός μας και θα διευκόλυνε την πάλη του ενάντια στην περικύκλωση εχθρικών κρατών, που κατά τη γνώμη μου μπορεί και πρέπει να οξυνθεί πολύ στο άμεσο μέλλον. Νομίζω πως η σταθερότητα του Κόμματός μας, θα κέρδιζε χίλιες φορές χάρη σ’ ένα τέτοιο μέτρο. 
Έγραψε: Μ. Β.  
Λένιν
ΙΙ [24/12/1922] 
Όταν μιλώ παραπάνω για τη σταθερότητα της Κεντρικής Επιτροπής, εννοώ τα μέτρα που πρέπει να παρθούν ενάντια σ’ ένα σχίσμα, εφόσον γενικά μπορούν να παρθούν τέτοια μέτρα. Γιατί, φυσικά, ο λευκοφρουρός της «Ρούσκαγια Μισλ» (μου φαίνεται πως πρόκειται για τον Σ.Σ. Όλντενμπουργκ) είχε δίκιο, όταν, πρώτο, πόνταρε, στα λευκοφρουρίτικα παιχνίδια του ενάντια στη Σοβιετική Ρωσία, στη διάσπαση του Κόμματός μας, και όταν, δεύτερο, για τη διάσπαση αυτή πόνταρε στις σοβαρότατες διαφωνίες μέσα στο Κόμμα. Το Κόμμα μας στηρίζεται σε δυο τάξεις και γι’ αυτό είναι ενδεχόμενη η αστάθεια του και αναπόφευκτη η κατάρρευση του, αν ανάμεσα στις δυο αυτές τάξεις δεν θα μπορούσε να υπάρξει μια συμφωνία. Στην περίπτωση αυτή, το να πάρει κανείς τούτα ή εκείνα τα μέτρα και γενικά το να συζητά για σταθερότητα της ΚΕ μας είναι πράγμα ανώφελο. Σε μια τέτοια περίπτωση κανένα μέτρο δεν θα είναι ικανό να προλάβει τη διάσπαση. Αλλά ελπίζω ότι αυτό είναι ζήτημα του πολύ απώτερου μέλλοντος και πολύ απίθανο γεγονός, ώστε να μιλάμε γι’ αυτό. Εκείνο που έχω στο νου μου είναι η σταθερότητα σαν μια εγγύηση ενάντια σ’ ένα σχίσμα στο κοντινό μέλλον και σκοπεύω να αναλύσω εδώ μια σειρά σκέψεις καθαρά προσωπικού χαρακτήρα. Πιστεύω πως ο βασικός συντελεστής στο ζήτημα της σταθερότητας, είναι, από την άποψη αυτή, ορισμένα μέλη της ΚΕ, όπως ο Στάλιν και ο Τρότσκι. Οι σχέσεις που υπάρχουν ανάμεσά τους αποτελούν, τον μεγαλύτερο κίνδυνο για ένα τέτοιο σχίσμα που θα μπορούσε να αποφευχθεί, και για την αποφυγή του, πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να χρησιμοποιηθεί, ανάμεσα στ’ άλλα, και η αύξηση των μελών της ΚΕ ως τα 50, ή ως τα 100 άτομα. Από τότε που έγινε γενικός γραμματέας, ο σύντροφος Στάλιν, έχει συγκεντρώσει απεριόριστη δύναμη στα χέρια του και δεν είμαι βέβαιος, αν θα είναι πάντα σε θέση να χρησιμοποιεί αυτή την δύναμη με αρκετή σύνεση.
   Η κριτική του Τρότσκι και των μελλοντικών τροτσκιστών είναι πως σε αυτό το σημείο ο Λένιν “περιγράφει” και “καταδικάζει” την αναδυόμενη εκείνη την περίοδο “γραφειοκρατία” ... την οποία βέβαια είναι βολικό να την ταυτίζουν (και να ισχυρίζονται πως το ίδιο πίστευε και ο Λένιν) ... με τον Στάλιν. Το πρώτο εύλογο ερώτημα που προκύπτει είναι : γιατί ο Τρότσκι, εάν κατάφερνε να κατακτήσει την ηγεσία του κόμματος, θα μπορούσε να “καταργήσει” και να αποτρέψει την αναδυόμενη γραφειοκρατία ?? Την πρώτη και πιό άμεση απάντηση την δίνει ο ίδιος ο Λένιν στην αμέσως επόμενη παράγραφο του γράμματός του. Είναι δυνατόν να περιμένει κάποιος (και ειδικά ο Λένιν) να κατανικηθεί η“γραφεοκρατία” ... από τον Τρότσκι ... με την υπερβολική αυτοπεποίθηση και την υπερβολική ροπή προς τις καθαρά διοικητικές μεθόδους ?? Μα ... η αυτοπεποίθηση του ηγέτη και η εμμονή στην “διοικητική” καθοδήγηση ... δεν αποτελούν την πεμπτουσία της γραφειοκρατίας ?? Δεν υπάρχει άλλη απάντηση παρά η καταφατική. Ολη η κριτική για την γραφειοκρατία δεν μπορεί παρά να έχει μόνο μία βάση. Γραφειοκρατία είναι η απομάκρυνση και το ξέκομμα της μάζας απο την άσκηση της εξουσίας, είναι η απομαζικοποίηση των σοβιετικών θεσμών εξουσίας, είναι η απόσπαση τελικά του κόμματος απο τις μάζες. Είναι μοιραίο και αναπότρεπτο πως σε κρίσιμες φάσεις της επαναστατικής εξουσίας, η αναγκαιότητα συγκεντροποίησης της εξουσίας θα κουβαλά το σπέρμα της γραφειοκρατίας στον διοικητικό μηχανισμό. Να πως έβαζε το θέμα ο ίδιος ο Λένιν. «Πως ενεργούσαμε στις πιο επικίνδυνες στιγμές του εμφυλίου πολέμου?? Συγκεντρώναμε τις καλύτερες κομματικές μας δυνάμεις στον Κόκκινο Στρατό. Καταφεύγαμε στην επιστράτευση των καλύτερων εργατών μας. Και για να βρούμε νέες δυνάμεις (για τον διοικητικό μηχανισμό) απευθυνόμασταν εκεί που βρίσκονται οι πιο βαθιές ρίζες της δικτατορίας μας. Στον παλιό κρατικό μηχανισμό με αποτέλεσμα ο δικός μας κρατικός μηχανισμός στο μεγαλύτερο του μέρος αποτελεί επιβίωση του παλιού.» Να λοιπόν πως το σπέρμα της γραφειοκρατίας δεν βρίσκεται ... στα χέρια του Στάλιν ... αλλά στην “επιβίωση” του παλιού κρατικού μηχανισμού. Ενα απο τα σοβαρότερα καθήκοντα του σοβιετικού κρατικού μηχανισμού είναι το καθήκον της πειθούς των λαικών μαζών και αυτό δεν μπορεί να συντελεστεί παρά με το να μπάσουμε τους καλύτερους εργάτες και αγρότες στον διοικητικό μηχανισμό των σοβιέτ, με το να απολύσουμε τα στοιχεία που έχουν καταντήσει γραφεικράτες, με την εσωκομματική δημοκρατία και αυτοκριτική, με τον σεβασμό των συλλογικών οργάνων του κόμματος και των αποφασεών τους με την κατηγορηματική απαγόρευση κάθε φράξιας και ομάδας, με την διαφύλαξη της ενότητας και της ιδεολογικής μονολιθικότητας του κόμματος, με την προσέλκυση τελικά των μαζών στην ιστορική δημιουργία. Αυτή είναι η παρακαταθήκη του Λένιν για την πάταξη της γραφειοκρατίας. Ο Λένιν πρότεινε και πρακτικά μέτρα: την αύξηση των μελών της ΚΕ, την συνένωση της ΚΕΕ (Κεντρική Επιτροπή Ελέγχου) με την ΕΑΕ (Εργατοαγροτική Επιθεώρηση) με συνέπεια να περιοριστεί η επίδραση των καθαρά προσωπικών και τυχαίων περιστατικών και έτσι να μειωθεί ο κίνδυνος διάσπασης του κόμματος ... ώστε κανενός το κύρος, ούτε του γενικού γραμματέα, ούτε κανενός από τα μέλη της ΚΕ να μη μπορεί να τους εμποδίσει να βάζουν ερωτήματα, να ελέγχουν τα ντοκουμέντα και γενικά να επιδιώκουν να πετύχουν μιαν απόλυτη ενημέρωση και μιαν αυστηρότατη τάξη στη δουλιά. Και συμπεραίνει ο Λένιν ... «Φυσικά, στη Σοβιετική μας Δημοκρατία το κοινωνικό καθεστώς βασίζεται στη συνεργασία δυο τάξεων: των εργατών και των αγροτών, συνεργασία όπου τώρα επιτρέπεται να παίρνουν μέρος κάτω από ορισμένους όρους και οι «νέπμαν», δηλαδή η αστική τάξη. Αν παρουσιαστούν σοβαρές ταξικές διαφορές ανάμεσα σ’ αυτές τις τάξεις, τότε η διάσπαση είναι αναπόφευκτη, όμως στο κοινωνικό μας καθεστώς δεν υπάρχει αναγκαστικά η βάση για μια τέτια αναπόφευκτη διάσπαση, και το κύριο καθήκον της ΚΕ μας και της ΚΕΕ, καθώς και όλου γενικά του Κόμματός μας, συνίσταται στο να παρακολουθεί προσεκτικά τα γεγονότα που μπορούν να γίνουν αίτια διάσπασης και να τα προλαβαίνει, γιατί σε τελευταία ανάλυση η τύχη της Δημοκρατίας μας θα εξαρτηθεί από το αν η αγροτική μάζα θα πάει με την εργατική τάξη, παραμένοντας πιστή στη συμμαχία της μ’ αυτή, ή θα επιτρέψει στους «νέπμαν», δηλ. στη νέα αστική τάξη, να την χωρίσει από τους εργάτες, να τη διασπάσει απ’ αυτούς. Όσο πιο ξεκάθαρα θα βλέπουμε μπροστά μας τη δισυπόστατη αυτή διέξοδο, τόσο καθαρότερα θα την καταλαβαίνουν όλοι οι εργάτες μας και όλοι οι αγρότες μας, τόσο περισσότερες πιθανότητες θα έχουμε ότι θα τα καταφέρουμε να αποφύγουμε τη διάσπαση, που θα ήταν ολέθρια για τη Σοβιετική Δημοκρατία.» Ετσι ανέλυε ο Λένιν μεταξύ άλλων και το ζήτημα της γραφειοκρατίας ... ενότητα και μονολιθικότητα του κόμματος, διαφύλαξη ως κόρης οφθαλμού της συμμαχίας εργατών-αγροτών, τοποθέτηση των μαζών στο προσκήνιο. Και βέβαια ο Λένιν δηλώνει αβέβαιος για την σύνεση του Στάλιν (στο ίδιο γράμμα θα προτείνει και την αντικαταστασή του απο την θέση του ΓΓ) ... αλλά με κανέναν τρόπο δεν μπορεί να εκληφθεί πως ορίζει σαν “θεματοφυλακά” του τον Τρότσκι που λογίζει τους αγρότες σαν αντιεπαναστατική δύναμη και επιδιώκει μονίμως την “ελευθερία” της φράξιας μέσα στο κόμμα. Μα ο Λένιν πρώτος θα ξεσκεπάσει, αμέσως παρακάτω, τον Τρότσκι σαν αντιμπολσεβίκο ... και τελικά σαν αντιλενινιστή. Αν προσπαθήσουμε τελικά, το ζήτημα της γραφειοκρατίας να το δούμε ιστορικά, το τροτσκιστικό μοντέλο προσπαθεί να επιβάλει την αντίθεση ... Στάλιν και σταλινισμός = γραφειοκρατία, Τρότσκι και τροτσκισμός = πάλη ενάντια στην γραφειοκρατία. Με βάση την λενινιστική όμως ανάλυση, που παρακαλουθήσαμε παραπάνω, το δεύτερο σκέλος της αντίθεσης δεν μπορεί να σταθεί ούτε θεωρητικά, ούτε ιστορικά. Αλλά με βάση την λενινιστική αντίληψη το τροτσκιστικό δίλημμα είναι εξ΄ολοκλήρου πλασματικό γιατί τελικά το ζήτημα δεν ήταν Στάλιν ή Τρότσκι και ότι θα μπορούσε να εκφράζει ο καθένας, αλλά ... ενότητα του κόμματος με κύριο στόχο την διατήρηση της εργατοαγροτικής συμμαχίας για την αποδυνάμωση της αστικής τάξης (κουλάκοι, νέπμαν) και την δια της πειθούς προσέλκυση των μαζών στην σοσιαλιστική οικοδόμηση και στην προάσπιση του Σοβιετικού κράτους ... ή όχι ?? Αυτό ήταν το ιστορικό ζητούμενο της στιγμής. Παρακάτω θα προσπαθήσουμε να ανιχνεύσουμε ποιός τελικά προσπάθησε να το υπηρετήσει ?? Ο Τρότσκι ή ο Στάλιν ??

Και συνεχίζει η επιστολή του Λένιν ...
Ο σύντροφος Τρότσκι, από την άλλη μεριά, όπως έδειξε ήδη η πάλη του ενάντια στην ΚΕ στο ζήτημα του Λαϊκού Επιτροπάτου Συγκοινωνιών, δεν διακρίνεται μόνο για τις εξαιρετικές του ικανότητες. Προσωπικά είναι αναμφισβήτητα ο πιο ικανός άνθρωπος στη σημερινή ΚΕ, μα είναι κι ο άνθρωπος που διακρίνεται από μια υπερβολική αυτοπεποίθηση και ρέπει υπερβολικά προς τις καθαρά διοικητικές μέθοδες δουλιάς. Οι ιδιότητες αυτές των δυο επιφανών ηγετών της σημερινής ΚΕ είναι ικανές να οδηγήσουν χωρίς να το θέλουν οι ίδιοι σ’ ένα σχίσμα, και αν το Κόμμα μας δεν πάρει μέτρα για να το εμποδίσει, τότε η διάσπαση μπορεί να ξεσπάσει απροσδόκητα. Δεν θέλω να χαρακτηρίσω και τα άλλα μέλη της ΚΕ με βάση τις προσωπικές τους ιδιότητες, θα θυμίσω μόνο πως το επεισόδιο του Οκτώβρη με τον Ζινόβιεφ και τον Κάμενεφ δεν ήταν φυσικά τυχαίο, αλλά και δεν μπορούμε να ρίξουμε την ευθύνη πάνω στους ίδιους προσωπικά, όπως δεν μπορούμε να ρίξουμε την ευθύνη στον Τρότσκι για τον μη μπολσεβικισμό του. Μιλώντας για τα νέα μέλη της ΚΕ, θέλω να πω λίγα λόγια για τον Μπουχάριν και τον Πιατακόφ. Είναι, κατά τη γνώμη μου, οι πιο εξέχουσες μορφές (ανάμεσα στις πιο νέες δυνάμεις) και πρέπει γι’ αυτούς να έχει κανείς υπόψη του τα έξης: ο Μπουχάριν δεν είναι μόνο ένας από τους πολυτιμότερους και μεγαλύτερους θεωρητικούς του Κόμματος, αλλά θεωρείται επίσης, και δικαιολογημένα, το αγαπημένο παιδί του Κόμματος. Όμως τις θεωρητικές του αντιλήψεις με πολύ μεγάλο σκεπτικισμό μπορεί κανείς να τις κατατάξει στις ολοκληρωτικά μαρξιστικές, γιατί σ’ αυτές υπάρχει κάτι το σχολαστικό (ποτέ δεν μελέτησε και νομίζω ποτέ δεν κατάλαβε ολοκληρωμένα τη διαλεκτική). 
Έγραψε: Μ. Β.  
Λένιν 
[Συνέχεια, 25/12/1922] 
 Όσο για τον Πιατακόφ, είναι αναμφισβήτητα ένας άνθρωπος εξέχουσας θέλησης και εξαιρετικών ικανοτήτων, αλλά δείχνει τόσο μεγάλο ζήλο για τη διοίκηση και τη διοικητική πλευρά της δουλιάς, ώστε να μην μπορεί κανείς να βασιστεί πάνω του για ένα σοβαρό πολιτικό ζήτημα. Φυσικά, όλες αυτές τις παρατηρήσεις τις κάνω μόνο για τη σημερινή περίοδο, με την προϋπόθεση ότι και τα δυο παραπάνω διακεκριμένα και αφοσιωμένα στελέχη δεν θα αφήσουν ευκαιρία για να συμπληρώσουν τις γνώσεις τους και να αλλάξουν τη μονομέρεια τους. 
Έγραψε: Μ. Β. 
Λένιν  
[Προσθήκη, 4/1/1923] 
Ο Στάλιν είναι πολύ τραχύς κι αυτό το ελάττωμα, αν και ανεκτό μεταξύ μας και στις μεταξύ κομμουνιστών σχέσεις, είναι απαράδεκτο σ’ αυτόν που κατέχει τον τίτλο του Γενικού Γραμματέα. Γι’ αυτό προτείνω στους συντρόφους να σκεφτούν τον τρόπο μετάθεσης του Στάλιν απ’ αυτή τη θέση και να τοποθετήσουν σ’ αυτήν ένα άλλο πρόσωπο, που από όλες τις άλλες απόψεις να διαφέρει από τον σύντροφο Στάλιν μόνο σε ένα προσόν, και συγκεκριμένα: να είναι πιο ανεκτικός, πιο πιστός (αφοσιωμένος), πιο ευγενικός και πιο διακριτικός προς τους συντρόφους, λιγότερο ιδιότροπος κτλ. Αυτά ίσως φανούν μηδαμινές λεπτομέρειες. Όμως έχω τη γνώμη ότι από την άποψη των μέτρων ενάντια σ’ ένα σχίσμα και από την άποψη των αμοιβαίων σχέσεων Στάλιν και Τρότσκι που περιέγραψα πιο πάνω αυτό δεν αποτελεί λεπτομέρεια, ή είναι μια τέτοια λεπτομέρεια που μπορεί να αποκτήσει αποφασιστική σημασία. 
Έγραψε: Λ. Φ.  
Λένιν  
III [Συνέχεια, 26/12/1922] 
Η αύξηση του αριθμού των μελών της ΚΕ μέχρι 50 άτομα ή ακόμη και μέχρι 100, πρέπει να εξυπηρετεί, κατά τη γνώμη μου, διπλό ή ακόμη και τριπλό σκοπό: όσο περισσότερα είναι τα μέλη της ΚΕ, τόσο περισσότερα θα μαθαίνουν τη δουλιά της ΚΕ και τόσο λιγότερος θα είναι ο κίνδυνος διάσπασης από κάποια τυχόν απερισκεψία. Η χρησιμοποίηση πολλών εργατών στην ΚΕ θα βοηθήσει τους εργάτες να βελτιώσουν το μηχανισμό μας που βρίσκεται σε κακά χάλια. Ο μηχανισμός αυτός, ουσιαστικά, είναι κληρονομιά του παλιού καθεστώτος, γιατί ήταν εντελώς αδύνατο να τον αναδιοργανώσουμε σ’ ένα τόσο μικρό διάστημα, ιδιαίτερα στην περίοδο του πολέμου, της πείνας κτλ. Γι’ αυτό σε κείνους τους «κριτικούς» που με ειρωνεία και κακεντρέχεια μας κάνουν υποδείξεις για τις ατέλειες του διοικητικού μας μηχανισμού, μπορούμε ήρεμα να απαντήσουμε ότι οι άνθρωποι αυτοί δεν καταλαβαίνουν καθόλου τις συνθήκες της σημερινής επανάστασης. Είναι γενικά αδύνατο μέσα σε πέντε χρόνια να αλλάξεις ικανοποιητικά το μηχανισμό, ιδιαίτερα στις συνθήκες κάτω από τις οποίες πραγματοποιούνταν η επανάσταση μας. Είναι αρκετό ότι μέσα σε πέντε χρόνια δημιουργήσαμε έναν καινούριο τύπο κράτους, όπου οι εργάτες βαδίζουν επικεφαλής των αγροτών ενάντια στην αστική τάξη, κι αυτό, σε συνθήκες εχθρικής διεθνούς κατάστασης, είναι έργο γιγάντιο. Όμως η επίγνωση αυτού του πράγματος σε καμιά περίπτωση δεν πρέπει να κρύβει από τα μάτια μας το γεγονός ότι ουσιαστικά εμείς πήραμε τον παλιό μηχανισμό από τον τσάρο και την αστική τάξη και ότι τώρα που μπήκαμε σε ειρηνική περίοδο και εξασφαλίσαμε κάπως τη στοιχειώδη κάλυψη των αναγκών μας ενάντια στην πείνα, όλη η δουλιά πρέπει να στραφεί προς τη βελτίωση του μηχανισμού. Εγώ φαντάζομαι το ζήτημα έτσι: μερικές δεκάδες εργατών, μπαίνοντας στην ΚΕ, μπορούν καλύτερα από κάθε άλλον να ασχοληθούν με τον έλεγχο, τη βελτίωση και την αναδημιουργία του μηχανισμού μας. Η Εργατοαγροτική Επιθεώρηση, στην οποία άνηκε στην αρχή αυτό το καθήκον, αποδείχτηκε ότι δεν είναι ικανή να τα βγάλει πέρα μ’ αυτό και ίσως χρησιμοποιηθεί απλά σαν «εξάρτημα» ή σαν βοηθός, κάτω από ορισμένες συνθήκες, των μελών αυτών της ΚΕ. Οι εργάτες που μπαίνουν στην ΚΕ, κατά τη γνώμη μου, πρέπει καταρχήν να μην προέρχονται από τους εργάτες εκείνους που πέρασαν μια μακρόχρονη υπηρεσία στα σοβιετικά όργανα (στο σημείο αυτό του γράμματός μου, στους εργάτες κατατάσσω και τους αγρότες), γιατί στους εργάτες αυτούς έχουν ήδη δημιουργηθεί ορισμένες παραδόσεις και ορισμένες προκαταλήψεις ενάντια ακριβώς στις οποίες πρέπει να παλέψει κανείς. Στον αριθμό των εργατών μελών της ΚΕ πρέπει να περιληφθούν κυρίως εργάτες που στέκουν παρακάτω από το στρώμα εκείνο των σοβιετικών υπαλλήλων, το οποίο αναδείχτηκε στη χώρα μας μέσα σε πέντε χρόνια, και που ανήκουν περισσότερο στους απλούς εργάτες και αγρότες, οι οποίοι δεν πέφτουν όμως στην κατηγορία, άμεσα είτε έμμεσα, των εκμεταλλευτών. Νομίζω ότι οι εργάτες αυτοί με τη συμμετοχή τους σε όλες τις συνεδριάσεις της ΚΕ, σε όλες τις συνεδριάσεις του Πολιτικού Γραφείου, με τη μελέτη όλων των ντοκουμέντων της ΚΕ, μπορούν να αποτελέσουν ένα σώμα στελεχών από αφοσιωμένους οπαδούς του σοβιετικού καθεστώτος, ικανούς, πρώτο, να δόσουν σταθερότητα στην ίδια την ΚΕ και, δεύτερο, ικανούς να δουλέψουν πραγματικά για την ανανέωση και τη βελτίωση του μηχανισμού. 
Έγραψε: Λ. Φ. 
Λένιν

Stalin και Voroshilov στην Κόκκινη Πλατεία με συνέδρους του ΧΙΙΙ συνεδρίου

   Αυτό είναι το περίφημο γράμμα ... υποθήκη ή και “διαθήκη” του Λένιν! Η πρώτη σκέψη είναι πως δεν είναι δυνατόν να αποτελεί διαθήκη του Λένιν μία τοποθετησή του για “τεχνικά” ζητήματα της λειτουργίας της ΚΕ ή οι απόψεις του για μερικά στελέχη (τα πιό επιφανή) ... στελέχη με τα οποία στο παρελθόν είχε έλθει σε ανοιχτή σύγκρουση (με όλους) για πρωτεύοντα ή λιγότερα κεντρικά ζητήματα και πολλούς απο αυτούς προφανώς ... τους είχε καταχεριάσει, επιπλήξει, νουθετήσει, ακούσει, διαφωνήσει, βρίσει, διαολοστείλει και ποικίλα άλλα, σε προσωπικό επίπεδο. Δεν μπορεί να αποτελεί υποθήκη του Λένιν, τίποτα άλλο παρά η συνολική του θεώρηση, το έργο του και η δράση του σαν ένα ένα ενιαίο και πανίσχυρο “όλον”. Ο λενινισμός. Οποιος θα τον υπηρετούσε θα είχε την θέση του στην διαθήκη του Λένιν. Ο Λένιν (αναφερόμενος στον μη μπολσεβικισμό του Τρότσκι) εννοεί προφανώς την μη μπολσεβίκικη πολιτική του καταγωγή και παρελθόν του Τρότσκι... αλλά παράλληλα αφήνει εύκολα να εννοηθεί πως ο «μη μπολσεβικισμός» σαν προσωπικό χαρακτηριστικό δεν βρίσκεται ξεχασμένο στο προσωπικό παρελθόν του Τρότσκι, αλλά είναι μόνιμο και παρών στην προσωπικότητα του, ασχέτως εαν δεν ευθύνεται προσωπικά ο ίδιος για αυτό ... όπως αντίστοιχα δεν ευθύνονται προσωπικά και οι Κάμενεφ και Ζινόβιεφ. Και ένας αναλυτής όπως ο Λένιν, που προφανώς δεν αφήνει τίποτα στην τύχη, δηλώνει απερίφραστα πως η πολιτική θέση και τακτική του καθενός δεν καθορίζεται τυχαία και δεν μπορούμε να την δικαιολογούμε ή να την αποδίδουμε σε προσωπικές επιλογές ή ευθύνες. Οι πολιτικές θέσεις και τακτικές ασχέτως προσωπικών αποχρώσεων, εκφράζουν τάσεις, αντιθέσεις και κοινωνικές δυνάμεις. Και όσο οι αντιθέσεις αυτές δεν επιλύονται ... πάντα θα βρίσκονται πρόσωπα που θα τις εκφράζουν. Και εαν επιφανή και ισχυρά τέτοια πρόσωπα βρίσκονται στην ηγεσία του κόμματος ... τότε είναι υπαρκτός ο κίνδυνος διάσπασής του. Ο Λένιν λέει ξεκάθαρα προς το συνέδριο, πως ο «μη μπολσεβικισμός» των Τρότσκι, Κάμενεφ και Ζινόβιεφ, ορίζουν ως καθήκον των κομμουνιστών, την εξάλειψη των αντιθέσεων που τον γεννούν. Θα ήταν αφέλεια να πιστέψουμε πως ο Λένιν θα μπορούσε να στηριχθεί σε οποιαδήποτε έστω και ειλικρινή προσωπική μεταμέλεια του καθένα και με βάση αυτήν να οριοθετήσει την δική του πρόβλεψη για την μελλοντική του δράση. Εαν αναλογιστούμε πως ο Λένιν επιλέγει να αναφερθεί σε αυτούς τους συντόφους του (και ειδικά στον Τρότσκι τον οποίον θεωρεί άτομο με εξαιρετικές ικανότητες) ... “αφαιρετικά”, ενώ δηλαδή θα μπορούσε να αναφερθεί στο μενσεβίκικο παρελθόν του Τρότσκι ... επιλέγει να μιλά για τον (χρονικά απροσδιόροστο) «μη μπολσεβικισμό» του Τρότσκι, δείχνει πως ο Λένιν ως ένα σημείο είχε πεισθεί για τις προθέσεις του Τρότσκι, αλλά όχι οριστικά. Η διατύπωση του Λένιν πως ... “η πάλη του Τρότσκι ενάντια στην ΚΕ στο ζήτημα του Λαικού Επιτροπάτου, έδειξε ήδη (δηλαδή οριστικά) πως δεν διακρίνεται μόνο για τις εξαιρετικές του ικανότητες” ... είναι πολύ βιτριολική για τα χαρακτηριστικά του Τρότσκι πέρα απο τις ικανοτητές του (παρά το ότι προσωπικά είναι ο πιό ικανός άνθρωπος στην ΚΕ σε αντιδιαστολή με τον τραχύ, ιδιότροπο, μη ανεκτικό, αδιάκριτο και αγενή στην προσωπική σφαίρα Στάλιν). Για τον λόγο αυτό αφήνει να αιωρείται ο «μη μπολσεβικισμός» ... σαν μιά μισοθεραπευμένη πολιτική“αρρώστια” του Τρότσκι ... που όμως μπορεί (όσο δεν αμβλύνονται οι κοινωνικές αιτίες της), να δώσει στο μέλλον «μενσεβίκικες» υποτροπές. Τέτοιες που θα έχουν σαν ευνοικό έδαφος να ξαναβλαστήσουν, την υπερβολική αυτοπεποίθηση και την υπερβολική ροπή προς την διοικητική (και επομένως αντιιδεολογική) μέθοδο δουλειάς του Τρότσκι. Αντίθετα ο Λένιν, για τον Στάλιν δεν θέτει κανένα πολιτικό ζήτημα (πάντα τον θεωρεί πιστό μπολσεβίκο), αλλά μόνο ζητήματα που έχουν να κάνουν με τον χαρακτήρα του και μάλιστα αυτά που βρίσκουν την ευκαιρία να εκφράζονται απο την θέση του Γενικού Γραμματέα και την σύνεση που χρησιμοποιεί την απεριόριστη δύναμη που του παρέχει η θέση. Μάλιστα προτείνει και νουθετεί το συνέδριο να βρεί έναν πιό προσηνή, διακριτικό και ευγενικό σύντροφο για την θέση αυτή. Αλλά όμως ... δεν προτείνει τον Τρότσκι. Αντίθετα βλέπει την λύση στην αύξηση των μελών της ΚΕ και της ανάδειξης νέων στελεχών για το κοντινό μέλλον σε αντιδιαστολή με το απώτερο, για το οποίο ο Λένιν, τις εξελίξεις τις τοποθετεί στο γεγονός οτι “το Κόμμα στηρίζεται σε δυο τάξεις και γι’ αυτό είναι ενδεχόμενη η αστάθεια του και αναπόφευκτη η κατάρρευση του, αν ανάμεσα στις δυο αυτές τάξεις δεν θα μπορούσε να υπάρξει μια συμφωνία”. Στο πιό βαρυσήμαντο σημείο του «Γράμματος προς το συνέδριο» ο Λένιν ... δεν καταδικάζει τον Τρότσκι ... αλλά την θεμελιώδη θέση του πως η αγροτική τάξη είναι εχθρική προς την επανάσταση ... εδώ ο Λένιν καταδικάζει με οριστικό και σκληρό τρόπο τον τροτσκισμό. Μάλλον ο Λένιν, τελικά δεν “έπεσε έξω” σε καμμία εκτιμησή του. Ούτε ... για τον ξεδιάντροπο μα πιστό μπολσεβίκο ... ούτε για τον επηρμένο και επιρρεπή μη μπολσεβίκο. Ο Τρότσκι πρόλαβε και πέταξε την μάσκα του μπολσεβίκου πριν ακόμα τον θάνατο του Λένιν. Το συνέδριο τελικά πήρε υπ΄όψιν του τον αδιάλλακτο αγώνα του Στάλιν ενάντια στον τροτσκισμό και κάτω απο το βάρος των εξελίξεων (όσο αφορούσε την τακτική του Τρότσκι) ... αποφάσισε να μην απαλλάξει απο την θέση του ΓΓ τον Στάλιν για τον λόγο οτι τέτοια ενέργεια θα λειτουργούσε αντικειμενικά υπέρ του τροτσκισμού και κατά του λενινισμού τελικά. Ηταν μια σαφής απόφαση του συνεδρίου του ΚΚΡ (μπ) που θέλησε να διαφυλάξει τον μπολσεβίκικο λενινιστικό χαρακτήρα του ενάντια σε κάθε παρέκκλιση. Ετσι έκριναν, έτσι αποφάσισαν, έτσι έπραξαν. Πήραν μιά απόφαση ... που τελικά καθόρισε τις ιστορικές εξελίξεις.
 
   Αμέσως μετά το ΧΙΙΙ συνέδριο, έγινε το V συνέδριο της Κομμουνιστικής Διεθνούς τον Ιούνη και Ιούλη του 1924. Ηταν σημαντικό επειδή εν τω μεταξύ είχαν ηττηθεί οι επαναστατικές προσπάθειες των εργατών της Δυτικής Ευρώπης και παράλληλα ο καπιταλισμός μπήκε σε περίοδο σταθεροποίησης. Τα κινήματα της Δυτικής Ευρώπης είχαν πάρει σοβαρά μαθήματα απο την προδοτική στάση των σοσιαλδημοκρατών αρχηγών και απο τα λάθη ορισμένων κομμουνιστικών κομμάτων όπως της Γερμανίας στα οποία η ηττοπαθής στάση της οπορτουνιστικής ηγεσίας καθόρισε την τύχη των εξελίξεων. Το συνέδριο επαναεπιβεβαίωσε την πολιτική των ενιαίων μετώπων απο την βάση και καταδίκασε απερίφραστα τον τροτσκισμό. Στο εσωτερικό της σοβιετικής χώρας κυριαρχούσαν οι εξελίξεις σε σχέση με την ενδυνάμωση των καπιταλιστικών στοιχείων (κουλάκοι και νέπμαν) και την ταλάντευση του μεσαίου αγρότη. Σε ορισμένα μάλιστα Σοβιέτ άρχισαν να αποκτούν δυνάμεις τέτοια στοιχεία σε τέτοιο βαθμό που να επηρεάζουν την εφαρμογή της κεντρικής σοβιετικής πολιτικής. Μάλιστα στην Γεωργία τον Αύγουστο του 1924 οι κουλάκοι με την υποστήριξη των μενσεβίκων που δέχονταν οικονομική βοήθεια απο το εξωτερικό, στασίασαν κατά της σοβιετικής εξουσίας, αλλά χωρίς ποτέ να καταφέρουν να κερδίσουν την υποστήριξη των φτωχών αγροτών της περιοχής. Το βασικό ζήτημα της συμμαχίας των εργατών και αγροτών, (αυτό που ο Λένιν έβαζε σαν το κυρίαρχο και στο Γράμμα προς το συνέδριο) παρέμενε τον ουσιαστικό σημείο τριβής της σοβιετικής κοινωνίας. Το φθινόπωρο του 1924, ο Τρότσκι άρχισε μιά θεωρητική προσπάθεια που είχε στόχο να αποδείξει πως ο μπολσεβικισμός έγινε συνεπής μόνο μετά το 1917, όταν τάχα δέχθηκε την τροτσκιστική ιδέα της διαρκούς επανάστασης. Εφτασε μάλιστα στο σημείο να διατυπώνει πως τον ηγετικό ρόλο του Οχτώβρη δεν τον είχε το λενινιστικό κόμμα, μα το κόμμα του Λένιν ... που είχε δεχθεί τα βασικά του τροτσκισμού! Ηταν μια θρασεία προσπάθεια να αντικαταστήσει τον λενινισμό απο τον τροτσκισμό ή να θέσει το δίλημμα ... τροτσκισμός ή λενινισμός. Την θεωρητική απάντηση την έδωσε σύσσωμο το κόμμα με επικεφαλής τον Στάλιν με την εργασία του «Τροτσκισμός ή λενινισμός ;». Ο Στάλιν με ιστορική ακρίβεια αποδεικνύει πως ο απόλυτος εμπνευστής και καθοδηγητής του Οχτώβρη ήταν ο Λένιν. Οσο για τον Τρότσκι λέει ... “Ναι, αυτό είναι σωστό, ο Τρότσκι πραγματικά πάλεψε καλά τον Οχτώβρη. Ομως την περίοδο του Οχτώβρη δεν ήταν μόνο ο Τρότσκι που πάλεψε καλά, πάλεψαν οχι και άσχημα ακόμα και άνθρωποι σαν τους αριστερούς σοσιαλεπαναστάτες που τότε ήταν στο πλευρό των μπολσεβίκων. Στην περίοδο της νικηφόρας εξέγερσης, τότε που ο εχθρός είναι απομονωμένος και η εξέγερση ανεβαίνει, δεν είναι δύσκολο να παλεύει κανείς καλά. ... Αληθινός επαναστάτης δεν είναι εκείνος που δείχνει παλληκαριά στην περίοδο της νικηφόρας εξέγερσης, αλλά εκείνος που ξέρει να παλεύει καλά στην νικηφόρα επίθεση της επανάστασης, ξέρει συνάμα να δείχνει παλληκαριά και στην περίοδο της υποχώρησης της επανάστασης, στην περίοδο της ήττας του προλεταριάτου ... Είναι γεγονός αναμφισβήτητο οτι ο Τρότσκι, που πάλεψε καλά την περίοδο του Οχτώβρη, δεν βρήκε την απαιτούμενη παλληκαριά στην περίοδο του Μπρέστ-Λιτόφσκ ... δεν βρήκε την απαραίτητη ψυχραιμία να υποχωρήσει έγκαιρα και να αποσύρει την προλεταριακή στρατιά ώστε να αποφύγει το χτύπημα του γερμανικού ιμπεριαλισμού, να διατηρήσει τις αγροτικές εφεδρείες, και κερδίζοντας έτσι μια ανάπαυλα να χτυπήσει έτσι τον εχθρό με νέες δυνάμεις. ... Το κράτημα της εξουσίας την επόμενη της επανάστασης δεν έχει μικρότερη σημασία από την κατάληψη της εξουσίας. Αν ο Τρότσκι άγονταν και φέρονταν στην περίοδο του Μπρεστ-Λιτόφσκ, στην περίοδο των σκληρών δοκιμασιών της επανάστασης μας, τότε που τα πράγματα λίγο έλειψε να φτάσουν στην “παράδοση” της εξουσίας, πρέπει να καταλάβει ότι τα λάθη του Κάμενεφ και του Ζηνόβιεφ τον Οχτώβρη δεν έχουν εδώ καμιά απόλυτα θέση.”
Και συνεχίζει ... 
“Ακούγοντας κανείς τον Τρότσκι, θα μπορούσε να νομίσει ότι το κόμμα των μπολσεβίκων σ' όλη την προπαρασκευαστική περίοδο από το Μάρτη ως τον Οχτώβρη δεν έκανε τίποτε άλλο από βήμα σημειωτόν, δεν έκανε τίποτε άλλο από να σπαράζεται από εσωτερικές αντιφάσεις και να δημιουργεί κάθε λογής εμπόδια στο Λένιν, και ότι αν δεν ήταν ο Τρότσκι, είναι άγνωστο που θα κατάληγε η υπόθεση της Οχτωβριανής Επανάστασης. ... Χαρακτηριστικό γνώρισμα της περιόδου Μάρτη και Απρίλη του 1917 είναι το γεγονός ότι υπάρχουν πλάι-πλάι, μαζί, ταυτόχρονα και η διχτατορία της αστικής τάξης και η διχτατορία του προλεταριάτου και της αγροτιάς με την προσθήκη ότι η τελευταία διχτατορία φέρνεται με εμπιστοσύνη απέναντι στην πρώτη, πιστεύει στις ειρηνικές της διαθέσεις, παραδίνει θεληματικά την εξουσία στην αστική τάξη και μετατρέπεται έτσι σε εξάρτημα της. Δεν έχουμε ακόμα να σημειώσουμε σοβαρές συγκρούσεις ανάμεσα στις δυο διχτατορίες. Αντίθετα έχουμε "επιτροπή επαφής". Η περίοδος αυτή ήταν μια πολύ μεγάλη καμπή στην ιστορία της Ρωσίας και μια πρωτόφαντη στροφή στην ιστορία του κόμματος μας. Η παλιά προεπαναστατική πλατφόρμα της άμεσης ανατροπής της κυβέρνησης ήταν σαφής και ακριβής, όμως δεν ανταποκρίνονταν πια στις νέες συνθήκες πάλης. Τώρα δεν μπορούσαμε πια να βαδίσουμε για άμεση ανατροπή της κυβέρνησης, επειδή η κυβέρνηση συνδεότανε με τα Σοβιέτ, που βρίσκονταν κάτω απ' την επιρροή των αμυνιτών και το κόμμα θα ήταν υποχρεωμένο να κάνει έναν ανώτερο από τις δυνάμεις του αγώνα και ενάντια στην κυβέρνηση και ενάντια στα Σοβιέτ. Δεν μπορούσαμε όμως επίσης να ακολουθήσουμε πολιτική υποστήριξης της Προσωρινής κυβέρνησης, γιατί ήταν κυβέρνηση του ιμπεριαλισμού. Χρειαζόταν ένας νέος προσανατολισμός του κόμματος, μέσα στις νέες συνθήκες πάλης. Το κόμμα (η πλειοψηφία του) προσπαθούσε ψηλαφώντας να φτάσει στον νέο αυτόν προσανατολισμό. Υιοθέτησε μια πολιτική πίεσης των Σοβιέτ πάνω στην Προσωρινή κυβέρνηση στο ζήτημα της ειρήνης, δεν αποφάσιζε όμως αμέσως να κάνει ένα βήμα προς τα μπρος από το παλιό σύνθημα της διχτατορίας του προλεταριάτου και της αγροτιάς στο νέο σύνθημα της εξουσίας των Σοβιέτ. Αυτή η μεσοβέζικη πολιτική απόβλεπε στο να δώσει στα Σοβιέτ τη δυνατότητα να δουν, με βάση τα συγκεκριμένα ζητήματα της ειρήνης, τον αληθινό ιμπεριαλιστικό χαρακτήρα της Προσωρινής κυβέρνησης και να τα αποσπάσει έτσι απ' αυτήν. Όμως αυτή ήταν μια βαθιά λαθεμένη θέση, γιατί γεννούσε πασιφιστικές αυταπάτες, έχυνε νερό στο μύλο των αμυνιτών και δυσκόλευε την επαναστατική διαπαιδαγώγηση των μαζών. Αυτή τη λαθεμένη θέση τη συμμεριζόμουν τότε κι εγώ μαζί με άλλους συντρόφους του κόμματος και την εγκατέλειψα ολοκληρωτικά μόνο στα μέσα του Απρίλη, όταν τάχθηκα με τις θέσεις τους Λένιν. Χρειαζόταν ένας νέος προσανατολισμός. Το νέο αυτό προσανατολισμό τον έδωσε στο κόμμα ο Λένιν στις περίφημες θέσεις του Απρίλη. Δεν πρόκειται να επεκταθώ σ' αυτές τις θέσεις γιατί είναι γνωστές σε όλους σας. Υπήρχαν τότε διαφορές γνωμών ανάμεσα στο κόμμα και τον Λένιν; Ναι, υπήρχαν. Πόσο καιρό κράτησαν αυτές οι διαφορές γνωμών; Όχι παραπάνω από δυο βδομάδες. Τώρα, ύστερα από εφτά χρόνια, ο Τρότσκι χαιρεκακεί απ' αφορμή τις παλιές διαφορές γνωμών ανάμεσα στους μπολσεβίκους, παρουσιάζοντας αυτές τις διαφορές γνωμών, σχεδόν σαν πάλη δυο κομμάτων μέσα στον μπολσεβικισμό. Όμως, πρώτο, ο Τρότσκι υπερβάλλει εδώ ξεδιάντροπα και παραφουσκώνει το ζήτημα, γιατί το κόμμα των Μπολσεβίκων ξεπέρασε αυτές τις διαφορές γνωμών χωρίς τον παραμικρό κλονισμό. Δεύτερο, το κόμμα μας θα ήταν κάστα και όχι επαναστατικό κόμμα, αν δεν επέτρεπε μέσα στο περιβάλλον του αποχρώσεις σκέψης, και είναι γνωστό ότι διαφωνίες είχαμε και στο παρελθόν, λόγου χάρη στην περίοδο της 3ης Δούμας, πράγμα όμως που δεν εμπόδιζε την ενότητα του κόμματος μας. Τρίτο, δεν θα ήταν περιττό να ρωτήσουμε, ποια ήταν τ ό τ ε η θέση του ίδιου του Τρότσκι. που σήμερα χαιρεκακεί με ζήλο απ' αφορμή τις παλιές διαφωνίες ανάμεσα στους μπολσεβίκους; «Κάτω ο Τσάρος, κυβέρνηση εργατική» σύνθημα, που σημαίνει επανάσταση χωρίς την αγροτιά. Φτάνει να εξετάσει κανείς αυτές τις δυο σειρές γραμμάτων για να πειστεί. Πως εξηγείται σ' αυτή την περίπτωση το γεγονός ότι ο Λένιν θεώρησε αναγκαίο να κάνει διαχωρισμό ανάμεσα στον εαυτό του και τον Τρότσκι την άλλη μέρα ύστερα από τον ερχομό του από το εξωτερικό; Ποιος δεν ξέρει τις επανειλημμένες δηλώσεις του Λένιν ότι το σύνθημα του Τρότσκι «Κάτω ο τσάρος, κυβέρνηση εργατική», είναι μια απόπειρα “να πηδήσει πάνω από το αγροτικό κίνημα, που δεν έχει φτάσει ακόμα στο τέλος του”.
Να λοιπόν πως αποδείχνει ο Στάλιν την αντιλενινιστική θέση του Τρότσκι στην πιό κρίσιμη καμπή της προετοιμασίας της επανάστασης!! Στην συνέχεια ο Στάλιν καταγράφει για το πως και το γιατί η ΚΕ ... αποκλείει τον Τρότσκι απο δύο κρίσιμες καμπές του εμφυλίου (στο δεύτερο μισό του 1919 στην μάχη κατά των Κολτσάκ και Ντενίκιν). 

   Ο Τρότσκι, ένας πρώην μενσεβίκος μπαίνει στο μπολσεβίκικο λενινιστικό κόμμα δηλώνοντας πως είναι σύμφωνος με όλες τις θέσεις του μπολσεβικισμού ... μόλις τον Αύγουστο του 1917 !! Μόλις δηλαδή αποκαλύφθηκε ο πραγματικός ρόλος των εσερομενσεβίκων “πρώην” συμμάχων του, με τα Ιουλιανά του 1917. Μετά την Οχτωβριανή επανάσταση και ειδικά μετά τον θάνατο του Λένιν, με βάση τις ίδιες θέσεις του (διαρκής επανάσταση και νομιμοποίηση της φράξιας μέσα στο κόμμα με τις αναγκαίες προσαρμογές), ο Τρότσκι αρχίζει μιά προσπάθεια “αποδόμησης” του προεπαναστατικού λενινισμού, ταυτόχρονα με μιά προσπάθεια να αποδείξει πως τάχα έχει ξεπερασθεί ο λενινισμός με στόχο να αντικατασταθεί απο τον τροτσκισμό. Στην μεταεπαναστατική συγκυρία και χωρίς τον Λένιν παρόντα, αυτό προτιμά να το κάνει κάτω απο την σημαία του λενινισμού ... κάτω απο το “πρόστυχο” σύνθημα της ερμηνείας και της “βελτίωσης” του λενινισμού. Προτιμά να το κάνει μέσα στους κόλπους του μπολσεβίκικου λενινιστικού κόμματος για τον απλό λόγο οτι τώρα εκτιμά οτι μπορεί να διεκδικήσει την κομματική ηγεσία. Την κομματική ηγεσία ή την διάσπαση. Η τακτική του Τρότσκι μετά τον θάνατο του Λένιν ... απλά αποδεικνύει περίτρανα πως ποτέ δεν απεμπόλησε τις προεπαναστατικές του θέσεις για τον Λένιν και για τον λενινισμό. Απλά είχε αποφασίσει να τις μεταφέρει “κρυφίως” ... μέσα στο επαναστατικό κόμμα. Να λοιπόν η παντοτινή και αμετάκλητη άποψη του Τρότσκι για τον Λένιν και το λενινισμό ... διατυπωμένη ήδη το 1913. «Ο Λένιν είναι ο εξ΄ επαγγέλματος εκμεταλλευτής καθετί του καθυστερημένου μέσα στο ρωσικό εργατικό κίνημα ... και όλο το οικοδόμημα του λενινισμού είναι σήμερα χτισμένο πάνω στο ψέμα και την καλπιά και κλείνει μέσα του το φαρμακερό σπέρμα της ίδιας της αποσύνθεσης του.» Αυτή είναι η πεμπτουσία του τροτσκισμού και της πολιτικής ιστορίας του Τρότσκι μέχρι την στιγμή που έχουμε ανασκοπήσει.

Η ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΤΗΣ ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ

 Η ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΤΗΣ ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ - Πρόλογος στην τέταρτη έκδοση του 1891

ριζοσπάστης

Η ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΤΗΣ ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ

Πρόλογος στην τέταρτη έκδοση του 1891







Οι παλιότερες μεγάλες εκδόσεις αυτού του έργου εξαντλήθηκαν εδώ και μισό χρόνο σχεδόν, και ο εκδότης από καιρό κιόλας μου ζήτησε να φροντίσω για μια νέα έκδοση. Πιο επείγουσες δουλιές μ' εμπόδισαν ως τα τώρα να το κάνω. Από τότε που βγήκε η πρώτη έκδοση πέρασαν εφτά χρόνια, που στο διάστημά τους σημείωσε σημαντικές προόδους η γνώση των πρωτόγονων μορφών της οικογένειας. Επρεπε λοιπόν εδώ να γίνουν με επιμέλεια διορθώσεις και συμπληρώσεις. Και μάλιστα τόσο περισσότερο που η προβλεπόμενη στερεοτυπία του τωρινού κειμένου θα μου στερήσει τη δυνατότητα για ένα διάστημα να κάνω παραπέρα αλλαγές.



Θεώρησα λοιπόν με φροντίδα ολόκληρο το κείμενο και έκανα μια σειρά προσθήκες, ελπίζοντας έτσι πως πήρα υπόψη μου, όπως αρμόζει, τη σημερινή κατάσταση της επιστήμης. Ακόμα, δίνω παρακάτω στον πρόλογο τούτο μια σύντομη επισκόπηση για την εξέλιξη της ιστορίας της οικογένειας από τον Μπάχοφεν ως τον Μόργκαν. Και το κάνω αυτό κυρίως γιατί η αγγλική προϊστορική σχολή με τη σοβινιστική χροιά της, εξακολουθεί να κάνει ό,τι περνά από το χέρι της για ν' αποσιωπήσει ολότελα την ανατροπή που έγινε με τις ανακαλύψεις του Μόργκαν στις αντιλήψεις για την πρωτόγονη ιστορία, ενώ σύγχρονα δεν ενοχλείται καθόλου να οικειοποιείται συμπεράσματα του Μόργκαν. Κι αλλού ακολουθούν, πού και πού μάλιστα με το παραπάνω, αυτό το αγγλικό παράδειγμα.

Η εργασία μου μεταφράστηκε σε διάφορες ξένες γλώσσες. Πρώτα στα ιταλικά: «L' origine della famiglia, della proprieta privata e dello stato, versione riveduta dall' autore, di Pasquale Martignetti», Benevento 1885. Υστερα στα ρουμάνικα: «Ongina familei, proprietatei private si a statului, traducere de Joan Nadejde» στο περιοδικό του Ιασίου «Contemporapul» Σεπτέμβρης 1885 - Μάης 1886. Επίσης, στα δανικά: «Familjens, Privatejendommens og Statens Oprindelse, Dansk, af Forfatteren gennemgaaet Udgave, besorget af Gerson Trier» Kobenhavn 1888. Μια γαλλική μετάφραση του Ανρί Ραβέ, που έχει γίνει από τούτη τη γερμανική έκδοση, βρίσκεται στα πιεστήρια.



Ως τις αρχές της δεκαετίας 1860 - 1870, δεν μπορούσε να γίνεται λόγος για ιστορία της οικογένειας. Η ιστορική επιστήμη στον τομέα αυτόν βρισκόταν ακόμα ολότελα κάτω από την επίδραση των πέντε βιβλίων του Μωυσή. Την πατριαρχική μορφή της οικογένειας, που στα βιβλία αυτά περιγράφεται πιο λεπτομερειακά από οπουδήποτε αλλού, δεν τη θεωρούσαν μονάχα ασυζήτητα σαν την πιο παλιά μορφή της, μα επίσης - ύστερα από αφαίρεση της πολυγαμίας - την ταύτιζαν με τη σημερινή αστική οικογένεια, έτσι που ουσιαστικά η οικογένεια δεν πέρασε δήθεν απολύτως καμιά ιστορική εξέλιξη. Το πολύ - πολύ παραδέχονταν ότι στην πρωτόγονη εποχή μπορεί να υπήρξε μια περίοδος σεξουαλικής ακαταστασίας. Βέβαια εκτός από τη μονογαμία γνώριζαν την ανατολίτικη πολυγαμία και την ινδο-θιβετιανή πολυανδρία, αυτές όμως οι τρεις μορφές δεν μπορούσαν να μπουν σε μια ιστορική σειρά και φιγουράριζαν ασύνδετα η μια πλάι στην άλλη. Το ότι σε ορισμένους λαούς της παλιάς ιστορίας, καθώς και σε ορισμένους άγριους που υπάρχουν ακόμα, η καταγωγή δε λογαριαζόταν από τον πατέρα, μα από τη μητέρα, επομένως νομιζόταν ότι ισχύει μονάχα η γυναικεία γραμμή, το ότι σε πολλούς σημερινούς λαούς απαγορεύεται ο γάμος μέσα σε ορισμένες μεγαλύτερες ομάδες, που τότε δεν τις είχαν εξετάσει πιο επισταμένα και το ότι βρίσκεται αυτό το έθιμο
σε όλα τα μέρη του κόσμου - αυτά τα γεγονότα ήταν βέβαια γνωστά και συγκεντρώνονταν όλο και περισσότερο τέτοια παραδείγματα. Ομως δεν ξέραν τι να τα κάνουν και ακόμα και ο Ε. Β. Tylor στο έργο του «Researches into the Early History of Mankind and the Development of Civilization»1, (1865) τα αναφέρει σαν απλές «παράξενες συνήθειες», πλάι στην απαγόρευση που ισχύει σε μερικούς άγριους να μην αγγίζουν καιόμενα ξύλα με σιδερένιο εργαλείο και άλλες παρόμοιες θρησκευτικές παρλαπίπες.

Ο «μυστικιστής» Μπάχοφεν και το μητρικό Δίκαιο

Η ιστορία της οικογένειας χρονολογείται από το 1861, από τότε που εκδόθηκε το «Μητρικό Δίκαιο» («Mutterretht») του Μπάχοφεν. Σ' αυτό ο συγγραφέας διατυπώνει τους ισχυρισμούς: 1) Οτι οι άνθρωποι στην αρχή ζούσαν σε σεξουαλικές σχέσεις χωρίς περιορισμούς, που τις χαρακτηρίζει με τη λαθεμένη έκφραση εταιρισμός. 2) Οτι οι τέτοιες σχέσεις αποκλείουν κάθε σίγουρη πατρότητα, ότι επομένως και η καταγωγή μπορούσε να λογαριάζεται μονάχα από τη γυναικεία γραμμή - σύμφωνα με το μητρικό Δίκαιο, και ότι αρχικά αυτό συνέβαινε σε όλους τους λαούς της αρχαιότητας. 3) Οτι για το λόγο αυτό εκτιμούσαν και σέβονταν σε μεγάλο βαθμό τις γυναίκες που σαν μητέρες ήταν οι μοναδικά σίγουροι γνωστοί γονείς της νεότερης γενιάς, βαθμό που κατά την αντίληψη του Μπάχοφεν, έφτανε ως την πλέρια κυριαρχία των γυναικών (γυναικοκρατία). 4) Οτι το πέρασμα στη μονογαμία, όπου η γυναίκα ανήκε αποκλειστικά σ' έναν άντρα, περιέκλεινε την παράβαση μιας παμπάλαιας θρησκευτικής εντολής, (δηλαδή πραγματικά την παράβαση του από παράδοση δικαιώματος των υπόλοιπων αντρών πάνω στην ίδια γυναίκα), μια παράβαση που έπρεπε να εξιλεωθεί ή να εξαγοραστεί η ανοχή της με μια χρονικά περιορισμένη έκδοση της γυναίκας.



Τις αποδείξεις γι' αυτές τις θέσεις τις βρίσκει ο Μπάχοφεν σε πολυάριθμα χωρία της παλιάς κλασικής φιλολογίας που τα μάζεψε μ' εξαιρετική επιμέλεια. Σύμφωνα μ' αυτόν, η εξέλιξη από τον «εταιρισμό» στη μονογαμία και από το μητρικό στο πατρικό δίκαιο γίνεται, ειδικά στους Ελληνες, σαν συνέπεια μιας παραπέρα εξέλιξης των θρησκευτικών παραστάσεων, μιας εισδοχής νέων θεοτήτων που αντιπροσωπεύουν το νέο τρόπο αντίληψης, στο παλιό πατροπαράδοτο πάνθεο, που εκπροσωπούσε τις παλιές αντιλήψεις, έτσι που οι πρώτες όλο και πιότερο απωθούν το δεύτερο στο βάθος της σκηνής. Σύμφωνα με τον Μπάχοφεν, λοιπόν, δεν είναι η εξέλιξη των πραγματικών όρων ζωής των ανθρώπων, μα η θρησκευτική ανταύγεια αυτών των όρων ζωής στα κεφάλια των ίδιων των ανθρώπων, που προκάλεσε τις ιστορικές αλλαγές στην αμοιβαία κοινωνική θέση του άντρα και της γυναίκας. Σύμφωνα μ' αυτά, ο Μπάχοφεν παρουσιάζει την «Ορέστεια» του Αισχύλου σαν τη δραματική περιγραφή του αγώνα ανάμεσα στο μητρικό δίκαιο που έδυε και στο πατρικό δίκαιο που στην ηρωική εποχή ανάτελλε και νικούσε. Η Κλυταιμνήστρα για χάρη του εραστή της, Αίγισθου, σκότωσε τον άντρα της, τον Αγαμέμνονα που γύρισε από τον τρωικό πόλεμο. Ο Ορέστης όμως που ήταν γιος της Κλυταιμνήστρας και του Αγαμέμνονα, εκδικιέται το φόνο του πατέρα, σκοτώνοντας τη μητέρα του. Γι' αυτό τον καταδίωκαν οι Ερινύες, οι δαιμονικές υπερασπίστριες του μητρικού δικαίου που θεωρούν τη μητροκτονία σαν το πιο βαρύ, το πιο ανεξιλέωτο έγκλημα. Μα ο Απόλλωνας που με το χρησμό του έσπρωξε τον Ορέστη σ' αυτή την πράξη και η Αθηνά, που την καλούνε δικαστίνα - οι δυο θεοί που εκπροσωπούν εδώ το καινούργιο καθεστώς του πατρικού δικαίου - τον προστατεύουν. Η Αθηνά ακούει και τα δυο μέρη. Ολο το διαφιλονικούμενο ζήτημα συνοψίζεται σύντομα στη συζήτηση που γίνεται τώρα ανάμεσα στον Ορέστη και τις Ερινύες. Ο Ορέστης επικαλείται ότι η Κλυταιμνήστρα έκανε διπλό έγκλημα: γιατί σκοτώνοντας τον άντρα της σκότωσε μαζί και τον πατέρα του. Γιατί λοιπόν οι Ερινύες καταδιώκουν αυτόν, κι όχι εκείνη, που είναι πολύ πιο φταίχτρα; Η απάντηση είναι χτυπητή: «Ουκ ην όμαιμος φωτός ον κατέκτανεν»2.

Ο φόνος ενός ανθρώπου που δε συγγενεύει με αίμα κι αν ακόμα είναι ο άντρας της φόνισσας, εξιλεώνεται, δεν ενδιαφέρει τις Ερινύες. Αυτωνών δουλιά είναι μονάχα να καταδιώκουν το φόνο ανάμεσα στους συγγενείς από αίμα και δω, σύμφωνα με το μητρικό δίκαιο, το πιο βαρύ και το πιο ανεξιλέωτο είναι η μητροκτονία. Τώρα εμφανίζεται ο Απόλλωνας σαν συνήγορος του Ορέστη. Η Αθηνά βάζει τους αρεοπαγίτες - τους Αθηναίους δικαστές - να ψηφίσουν. Οι ψήφοι είναι ίσοι για την αθώωση και την καταδίκη. Τότε η Αθηνά, σαν προϊστάμενη, δίνει την ψήφο της στον Ορέστη, και τον αθωώνει. Το πατρικό δίκαιο νίκησε το μητρικό δίκαιο. Οι «θεοί της νέας γενιάς» όπως τους χαρακτηρίζουν οι ίδιες οι Ερινύες, νικούν τις Ερινύες που πείθονται στο τέλος να αναλάβουν ένα νέο αξίωμα στην υπηρεσία του νέου καθεστώτος.

Αυτή η καινούργια, μα απόλυτα σωστή ερμηνεία της «Ορέστειας» είναι ένα από τα ωραιότερα και καλύτερα μέρη όλου του βιβλίου, αποδείχνει όμως σύγχρονα ότι ο Μπάχοφεν πιστεύει τουλάχιστο στις Ερινύες, στον Απόλλωνα και στην Αθηνά, όσο και ο Αισχύλος στην εποχή του. Πιστεύει ακριβώς, ότι στην ελληνική ηρωική εποχή έκαμαν το θαύμα να γκρεμίσουν το μητρικό δίκαιο με το πατρικό δίκαιο. Είναι φανερό ότι μια τέτοια αντίληψη, που θεωρεί τη θρησκεία αποφασιστικό μοχλό της παγκόσμιας ιστορίας, τελικά θα πρέπει να καταλήγει σε καθαρό μυστικισμό. Είναι λοιπόν άχαρη, δεν είναι διόλου αποδοτική πάντα δουλιά, να διαβάζει κανείς τους χοντρούς τόμους του Μπάχοφεν. Ομως όλα αυτά δε στενεύουν την αξία του, που ανοίγει νέους δρόμους. Αυτός πρώτος αντικατέστησε τη φράση για μιαν άγνωστη αρχική κατάσταση απεριόριστων σεξουαλικών σχέσεων, με την απόδειξη, ότι η παλιά κλασική φιλολογία μας δείχνει ένα σωρό ίχνη, που σύμφωνα μ' αυτά πριν από τη μονογαμία υπήρχε πραγματικά στους Ελληνες και τους Ασιάτες μια κατάσταση όπου, όχι μονάχα ένας άντρας είχε σεξουαλικές σχέσεις με περισσότερες γυναίκες, μα και μια γυναίκα είχε τέτοιες σχέσεις με περισσότερους άντρες, χωρίς αυτό να προσκρούει στα έθιμα. Οτι αυτό το έθιμο δεν εξαφανίστηκε χωρίς ν' αφήσει πίσω του ίχνη, με τη μορφή μιας περιορισμένης έκδοσης, που μ' αυτήν οι γυναίκες έπρεπε να εξαγοράσουν το δικαίωμα της μονογαμίας. Οτι γι' αυτό αρχικά η καταγωγή μπορούσε να λογαριάζεται μονάχα σε γυναικεία γραμμή, από μητέρα σε μητέρα. Οτι αυτή η μοναδική ισχύ της γυναικείας γραμμής διατηρήθηκε ακόμα για πολύ και στην εποχή της μονογαμίας με την εξασφαλισμένη, ή πάντως την αναγνωρισμένη πατρότητα και ότι αυτή η αρχική θέση των μητέρων, σαν των μοναδικών σίγουρων γονιών των παιδιών τους, εξασφάλιζε σ' αυτές και μαζί μ' αυτές στις γυναίκες γενικά, μιαν ανώτερη κοινωνική θέση που δεν την ξαναπόχτησαν ποτέ από τότε. Αυτούς τους κανόνες ο Μπάχοφεν βέβαια δεν τους διατύπωσε έτσι καθαρά - σ' αυτό τον εμπόδιζε η μυστικιστική του αντίληψη. Μα τους έχει αποδείξει, κι αυτό, το 1861, σημαίνει σωστή επανάσταση.

Ο χοντρός τόμος του Μπάχοφεν ήταν γραμμένος στα γερμανικά, δηλαδή στη γλώσσα του έθνους που τότε ενδιαφερόταν λιγότερο απ' όλα για την προϊστορία της σημερινής οικογένειας. Γι' αυτό έμεινε άγνωστος. Ο άμεσός του διάδοχος στον ίδιο τομέα εμφανίστηκε το 1865, χωρίς ποτέ να 'χει ακούσει για τον Μπάχοφεν.
Ο «αποξεραμένος νομικός» Τζ. Φ. Μακ Λέναν και τα «έθιμά» του

Ο διάδοχος αυτός ήταν ο Τζ. Φ. Μακ Λέναν, το κατευθείαν αντίθετο του προκατόχου του. Στη θέση του μεγαλοφυή μυστικιστή έχουμε εδώ τον αποξεραμένο νομικό. Στη θέση της ξεχειλισμένης ποιητικής φαντασίας, τους ευλογοφανείς συνδυασμούς του δικηγόρου που αγορεύει. Ο Μακ Λέναν βρίσκει σε πολλούς άγριους, βάρβαρους, ακόμα και πολιτισμένους λαούς της παλιάς και της νέας εποχής, μια μορφή συνοικεσίου, όπου ο γαμπρός, μονάχος, ή με τους φίλους του, πρέπει φαινομενικά ν' αρπάζει με τη βία τη νύφη από τους συγγενείς της. Αυτό το έθιμο θα πρέπει να είναι υπόλειμμα ενός προηγούμενου εθίμου, όπου οι άντρες μιας φυλής άρπαζαν πραγματικά τις γυναίκες τους με τη βία από άλλες φυλές. Πώς εμφανίστηκε τώρα αυτός ο «ληστρικός γάμος»; Οσον καιρό οι άντρες έβρισκαν αρκετές γυναίκες στη δική τους τη φυλή, δεν υπήρχε απολύτως καμιά αφορμή γι' αυτό τον τρόπο του γάμου. Βρίσκουμε όμως τώρα επίσης συχνά, ότι σε μη αναπτυγμένους λαούς υπάρχουν ορισμένες ομάδες (που γύρω στα 1865 τις συνταύτιζαν συχνά ακόμα με τις ίδιες τις φυλές), όπου απαγορεύεται ο γάμος μέσα σ' αυτές, έτσι που οι άντρες είναι υποχρεωμένοι να παίρνουν τις γυναίκες τους και οι γυναίκες τους άντρες τους έξω από την ομάδα, ενώ σε άλλες υπάρχει το έθιμο οι άντρες μιας ορισμένης ομάδας να είναι υποχρεωμένοι να παίρνουν τις γυναίκες τους μονάχα μέσα από τη δική τους ομάδα. Ο Μακ Λέναν ονομάζει τις πρώτες εξωγαμικές, τις δεύτερες ενδογαμικές και δημιουργεί χωρίς περιστροφές μιαν αλύγιστη αντίθεση ανάμεσα σε εξωγαμικές και ενδογαμικές «φυλές». Και παρά το γεγονός ότι η έρευνά του της εξωγαμίας τον έκανε να σκοντάψει με τη μύτη πάνω στο γεγονός ότι αυτή η αντίθεση σε πολλές, αν όχι στις περισσότερες ή ακόμα και σε όλες τις περιπτώσεις, υπάρχει μονάχα στη φαντασία του, ωστόσο την κάνει βάση ολόκληρης της θεωρίας του. Οι εξωγαμικές φυλές μπορούν έτσι να παίρνουν τις γυναίκες τους μονάχα απ' άλλες φυλές και στην αδιάκοπη κατάσταση πολέμου ανάμεσα στις φυλές που αντιστοιχεί στην εποχή της αγριότητας, αυτό μπορούσε να γίνει μονάχα με την αρπαγή.

Και ο Μακ Λέναν ρωτά παραπέρα: Από πού προέρχεται αυτό το έθιμο της εξωγαμίας; Η αντίληψη της αιματοσυγγένειας και της αιμομειξίας δεν μπορούσαν να 'χουν καμιά σχέση μ' αυτήν, αυτές ήταν φαινόμενα που αναπτύχθηκαν μόνο πολύ αργότερα. Ισως όμως αυτό να χρωστιέται στο πολυδιαδομένο στους άγριους έθιμο, να σκοτώνουν τα κορίτσια αμέσως μόλις γεννηθούν. Ετσι δημιουργείται ένα περίσσεμα από άντρες σε κάθε ξεχωριστή φυλή, που αναγκαία άμεση συνέπειά της είναι πολλοί άντρες να κατέχουν από κοινού μια γυναίκα: πολυανδρία. Η συνέπεια πάλι ήταν ότι ξέρανε ποια ήταν η μητέρα ενός παιδιού, όχι όμως ποιος ο πατέρας, γι' αυτό: η συγγένεια λογαριάζεται μονάχα από τη γυναικεία γραμμή κι αποκλείεται η αντρική. Αυτό ήταν το μητρικό δίκαιο. Και μια δεύτερη συνέπεια της έλλειψης γυναικών μέσα στη φυλή - μια έλλειψη που τη μετρίαζε, μα δεν την εξαφάνιζε η πολυανδρία - ήταν ακριβώς η συστηματική βίαιη απαγωγή γυναικών, από ξένες φυλές. «Επειδή η εξωγαμία και η πολυανδρία πηγάζουν από την ίδια αιτία - την έλλειψη ισαριθμίας ανάμεσα στα δύο φύλα - πρέπει να θεωρούμε ότι όλες οι εξωγαμικές φυλές αρχικά ήταν πολυανδρικές... Και γι' αυτό πρέπει να θεωρούμε αδιαμφισβήτητο ότι ανάμεσα στις εξωγαμικές φυλές το πρώτο σύστημα συγγένειας ήταν εκείνο που γνωρίζει δεσμούς αίματος μονάχα από τη μητρική πλευρά», («Mac Lennan, Siudis in Ancient History», 1886 Primitive Marriage3p. 124).

Η υπηρεσία που πρόσφερε ο Μακ Λέναν είναι ότι τράβηξε την προσοχή στη γενική διάδοση και τη μεγάλη σημασία αυτού που ονομάζει εξωγαμία. Καθόλου δεν ανακάλυψε την ύπαρξη των εξωγαμικών ομάδων και ακόμα σε καμιά περίπτωση δεν τις κατάλαβε. Εκτός από προηγούμενες, μονωμένες σημειώσεις παρατηρητών - που ήταν οι πηγές του Μακ Λέναν - ο Λάθαμ («Descriptive Ethnology»41859) είχε περιγράψει σωστά και με ακρίβεια το θεσμό αυτό στους Ινδούς Μαγγάρ και είπε ότι είναι γενικά διαδομένος και τον βρίσκουμε σε όλες τις ηπείρους. Το σημείο αυτό από το έργο του Λάθαμ το αναφέρει και ο ίδιος ο Μακ Λέναν. Και ο δικός μας ο Μόργκαν, από το 1847, στα γράμματά του για τους Ιροκέζους (στην «Αμέρικαν Ρέβιου») και το 1851 στην «League of the Iroquois»5τον αποδείχνει και τον περιγράφει σωστά, ενώ, όπως θα δούμε, το δικηγορικό μυαλό του Μακ Λέναν δημιούργησε εδώ μια πολύ μεγαλύτερη σύγχυση απ' ό,τι η μυστικιστική φαντασία του Μπάχοφεν στον τομέα του μητρικού δικαίου. Μια παραπέρα υπηρεσία που πρόσφερε ο Μακ Λέναν είναι ότι αναγνώρισε τη γενεαλογική σειρά σύμφωνα με το μητρικό δίκαιο σαν το αρχικό αν και, όπως το αναγνωρίζει αργότερα, τον πρόλαβε εδώ ο Μπάχοφεν. Μα και εδώ δε βλέπει καθαρά, μιλά διαρκώς για «συγγένεια μονάχα σε γυναικεία γραμμή» (hinship through females only) και χρησιμοποιεί αδιάκοπα αυτή τη σωστή για μια προηγούμενη βαθμίδα έκφραση και σε κατοπινές βαθμίδες ανάπτυξης, όπου παρά το γεγονός ότι η καταγωγή και η κληρονομιά λογαριάζονται ακόμα αποκλειστικά σύμφωνα με τη γυναικεία γραμμή, αναγνωρίζεται όμως και εκφράζεται η συγγένεια και από την αντρική πλευρά. Είναι η στενοκεφαλιά του νομικού, που δημιουργεί μια σταθερή νομική έκφραση και εξακολουθεί να την εφαρμόζει αμετάτρεπτη σε καταστάσεις που στο μεταξύ την έκαναν ανεφάρμοστη. Παρ' όλη της την ευλογοφάνεια, φαίνεται ωστόσο ότι η θεωρία του Μακ Λέναν δε φαινόταν, ούτε στον ίδιο της το συγγραφέα, να 'ναι αρκετά γερά θεμελιωμένη. Τουλάχιστον του κάνει εντύπωση ότι είναι «αξιοπαρατήρητο πως η μορφή της (φαινομενικής) αρπαγής γυναικών είναι πιο χαρακτηριστική και εκφράζεται πιο καλά, ακριβώς στους λαούς εκείνους όπου επικρατεί η αντρική συγγένεια (θέλει να πει: καταγωγή σε αντρική γραμμή)» (σελ. 140). Και ακόμα: «Είναι περίεργο γεγονός ότι απ' όσα ξέρουμε, η παιδοκτονία δεν ασκείται συστηματικά πουθενά εκεί όπου υπάρχουν πλάι - πλάι η εξωγαμία και η αρχαιότατη μορφή συγγένειας» (σελ. 146). Και τα δυο γεγονότα χτυπούν κατάμουτρα τον τρόπο της εξήγησής του και δεν έχει να αντιπαραθέτει σ' αυτά παρά μονάχα καινούριες, πιο μπερδεμένες υποθέσεις.

Παρ' όλα αυτά στην Αγγλία η θεωρία του επιδοκιμάστηκε πολύ και βρήκε μεγάλη απήχηση: Ο Μακ Λέναν περνούσε εδώ γενικά για ιδρυτής της ιστορίας της οικογένειας και για πρώτη αυθεντία στο πεδίο αυτό. Η αντίθεσή του ανάμεσα στις εξωγαμικές και τις ενδογαμικές «φυλές», παρά τις μερικές εξαιρέσεις και τροποποιήσεις που διαπιστώνανε, έμεινε ωστόσο η αναγνωρισμένη βάση της κυρίαρχης αντίληψης και έγινε η παρωπίδα, που έκανε αδύνατη κάθε ελεύθερη εποπτεία του ερευνώμενου πεδίου και επομένως έκανε επίσης αδύνατη κάθε αποφασιστική πρόοδο. Στην υπερεκτίμηση του Μακ Λέναν στην Αγγλία, που συνηθίζεται κατά το αγγλικό πρότυπο και αλλού, έχουμε καθήκον ν' αντιπαραθέσουμε το γεγονός ότι με την καθαρά παρεξηγημένη αντίθεσή του ανάμεσα στις εξωγαμικές και τις ενδογαμικές «φυλές» πιότερο έβλαψε παρά ωφέλησε με τις έρευνές του.

Ωστόσο, έρχονταν στο φως όλο και περισσότερα γεγονότα που δεν ταίριαζαν στο κομψό του πλαίσιο. Ο Μακ Λέναν γνώριζε μονάχα τρεις μορφές του γάμου: πολυγαμία, πολυανδρία και μονογαμία. Μια όμως και στράφηκε η προσοχή σ' αυτό το σημείο βρίσκονταν όλο και περισσότερες αποδείξεις για το ότι σε ανεξέλιχτους λαούς υπήρχαν μορφές γάμου, όπου μια σειρά άντρες κατείχαν από κοινού μια σειρά γυναίκες. Κι ο Λόμποκ (The Origin of Civilization61870) παραδέχτηκε τούτο τον ομαδικό γάμο (Communal marriage) σαν ιστορικό γεγονός.

Οι «ανακαλύψεις» του Μόργκαν γεννούν αντιπαραθέσεις

Αμέσως μετά το 1871, εμφανίστηκε ο Μόργκαν με νέο και από πολλές απόψεις αποφασιστικό υλικό. Είχε πειστεί ότι το ιδιόμορφο σύστημα συγγένειας που ισχύει στους Ιροκέζους είναι κοινό σε όλους τους αυτόχθονες κατοίκους των Ενωμένων Πολιτειών, δηλαδή απλώνεται σ' ολόκληρη ήπειρο, αν και αντιφάσκει άμεσα με τους βαθμούς συγγένειας όπως προκύπτουν πραγματικά από το σύστημα γάμου που ισχύει εκεί. Παρακίνησε λοιπόν την αμερικάνικη ομοσπονδιακή κυβέρνηση να μαζέψει πληροφορίες, με βάση ερωτηματολόγια και πίνακες που διατύπωσε ο ίδιος, για τα συστήματα συγγένειας των υπόλοιπων λαών και βρήκε από τις απαντήσεις: 1) ότι το αμερικανο-ινδιάνικο σύστημα συγγένειας ισχύει σε πολλές φυλές και στην Ασία και με κάπως παραλλαγμένη μορφή στην Αφρική και στην Αυστραλία, 2) ότι εξηγείται πλέρια από μια μορφή ομαδικού γάμου, που εξαφανίζεται τώρα, στη Χαβάη και σ' άλλα αυστραλιανά νησιά, 3) ότι όμως στα ίδια νησιά, πλάι σ' αυτή τη μορφή γάμου, ισχύει ένα σύστημα συγγένειας που μπορεί να εξηγηθεί μονάχα με μιαν ακόμα πιο πρωτόγονη και σήμερα εξαφανισμένη μορφή ομαδικού γάμου. Τις πληροφορίες που μάζεψε μαζί με τα συμπεράσματά του τα δημοσίευσε το 1871 στο βιβλίο του «Systems of Consanguinity an Affinity»7και έφερε έτσι τη συζήτηση σ' ένα άπειρα πιο ευρύ πεδίο. Ξεκινώντας από τα συστήματα συγγένειας ξαναοικοδομούσε τις αντίστοιχες σ' αυτά μορφές οικογένειας, ανοίγοντας έτσι έναν καινούριο δρόμο έρευνας και μιαν ανασκόπηση που έφτανε ακόμα πιο πίσω στην προϊστορία της ανθρωπότητας. Με την επικράτηση αυτής της μεθόδου διαλυόταν σαν καπνός το χαριτωμένο κατασκεύασμα του Μακ Λέναν.

Ο Μακ Λέναν υπεράσπισε τη θεωρία του στη νέα έκδοση του Primitive Marriage («Studies in Ancient History» (1876). Ενώ ο ίδιος σκαρώνει μιαν εξαιρετικά τεχνητή ιστορία της οικογένειας αποκλειστικά από υποθέσεις, ζητά από τον Λόμποκ και τον Μόργκαν όχι μόνον αποδείξεις για τον κάθε τους ισχυρισμό, μα αποδείξεις με την ακαταμάχητη εκείνη ακρίβεια, που μονάχα σ' ένα σκωτικό δικαστήριο γίνονται δεχτές. Κι αυτό το κάνει ο ίδιος άνθρωπος, που από τη στενή σχέση ανάμεσα στον αδερφό της μητέρας και το γιο της αδερφής στους Γερμανούς (Tacitus, «Germania» c.20), από την πληροφορία του Καίσαρα ότι οι Βρετανοί ανά δέκα ή δώδεκα έχουν κοινές τις γυναίκες τους και από όλες τις άλλες πληροφορίες των αρχαίων συγγραφέων για κοινοχτημοσύνη των γυναικών στους βαρβάρους, βγάζει αδίσταχτα το συμπέρασμα ότι σ' αυτούς τους λαούς κυριαρχούσε η πολυανδρία! Θαρρεί κανείς ότι ακούει έναν εισαγγελέα, που για την ταχτοποίηση της περίπτωσής του επιτρέπει στον εαυτό του κάθε ελευθερία, που απαιτεί όμως την πιο τυπική, νομικά ισχυρή απόδειξη για την κάθε λέξη του συνηγόρου.

Ισχυρίζεται ότι ο ομαδικός γάμος είναι καθαρή φαντασία, και έτσι πέφτει πολύ πίσω από τον Μπάχοφεν. Τα συστήματα συγγένειας του Μόργκαν είναι τάχα απλοί κανόνες κοινωνικής ευγένειας, κι αυτό αποδείχνεται από το γεγονός ότι οι Ινδιάνοι προσφωνούν και τον ξένο, τον λευκό, αδερφό ή πατέρα. Είναι σα να θέλαμε να υποστηρίξουμε ότι οι χαρακτηρισμοί πατέρας, μητέρα, αδερφός, αδερφή είναι απλές προσφωνήσεις χωρίς νόημα, επειδή τους καθολικούς παπάδες και τις ηγουμένισσες τους προσφωνούν πατέρα και μητέρα, ενώ οι καλόγεροι και οι καλόγριες, ακόμα και οι μασόνοι και οι Αγγλοι σύντροφοι ενός επαγγελματικού σωματείου, προσφωνούνται μεταξύ τους σε επίσημες συνεδριάσεις με τις λέξεις αδερφέ και αδερφή. Κοντολογίς, η υπεράσπιση του Μακ Λέναν ήταν φοβερά αδύνατη.

Εμενε ωστόσο ακόμα ένα σημείο, όπου δεν τον είχαν πιάσει. Η αντίθεση ανάμεσα στις εξωγαμικές και τις ενδογαμικές «φυλές», που πάνω της στηρίζεται όλο του το σύστημα, δεν ήταν μονάχα ακλόνητη, μα την αναγνώριζαν κιόλας σαν άξονα όλης της ιστορίας της οικογένειας. Παραδέχονταν ότι η προσπάθεια του Μακ Λέναν να εξηγήσει αυτή την αντίθεση είναι ανεπαρκής και αντιφάσκει με τα γεγονότα που ο ίδιος απαρίθμησε. Μα η αντίθεση η ίδια, το γεγονός ότι υπάρχουν δυο αλληλοαποκλειόμενα είδη από αυτοτελείς και ανεξάρτητες φυλές, όπου το ένα είδος έπαιρνε τις γυναίκες του μέσα στη φυλή, ενώ αυτό απαγορευόταν απόλυτα στο άλλος είδος - αυτά ίσχυαν σαν αδιαφιλονίκητο ευαγγέλιο. Δεν έχουμε παρά να συγκρίνουμε λ.χ. το «Origine de la famille»8του Ζιρό Τελόν (1874) και ακόμα το «Origine of Civilization» του Λόμποκ (4η έκδοση, 1882).

Από το σημείο αυτό πιάνεται το κύριο έργο του Μόργκαν: «Ancient Society» (1877), το έργο που το έχει σαν βάση της τούτη η εργασία. Αυτό που το 1871 ακόμα ο Μόργκαν το διαισθανόταν θολά μόνον, αναπτύσσεται εδώ με πλέρια συνείδηση. Η ενδογαμία και εξωγαμία δεν αποτελούν καμιά αντίθεση. Εξωγαμικές φυλές δε βρέθηκαν ως τώρα πουθενά. Ομως τον καιρό που επικρατούσε ακόμα ο ομαδικός γάμος - και κατά πάσαν πιθανότητα κάποτε επικρατούσε παντού - η φυλή διακλαδωνόταν σε μια σειρά αίματοσυγγενικές από τη μητρική πλευρά ομάδες, στα γένη, που μέσα τους απαγορευόταν αυστηρά ο γάμος, έτσι που οι άντρες ενός γένους μπορούσαν βέβαια να παίρνουν τις γυναίκες τους μέσα από τη φυλή, και κατά κανόνα τις παίρνανε απ' αυτήν, μα έπρεπε να τις παίρνουν έξω από το γένος τους. Ετσι που αν το γένος ήταν αυστηρά εξωγαμικό, η φυλή, που περιλάβαινε το σύνολο των γενών, ήταν άλλο τόσο αυστηρά ενδογαμική. Ετσι ξεκαθαρίστηκε οριστικά και το τελευταίο υπόλειμμα του κατασκευάσματος του Μακ Λέναν.

Ο Μόργκαν όμως δεν αρκέστηκε σ' αυτό. Το γένος των ινδιάνων της Αμερικής τού χρησίμεψε ακόμα για να κάμει τη δεύτερη αποφασιστική πρόοδο στο πεδίο που ερευνούσε. Στο γένος αυτό που ήταν οργανωμένο σύμφωνα με το μητρικό δίκαιο, ανακάλυψε την αρχική μορφή απ' όπου αργότερα αναπτύχθηκε το γένος που ήταν οργανωμένο σύμφωνα με το πατρικό δίκαιο, το γένος όπως το βρίσκουμε στους αρχαίους πολιτισμένους λαούς. Το ελληνικό και ρωμαϊκό γένος, που έμενε αίνιγμα για όλους τους ως τότε ιστοριογράφους, είχε εξηγηθεί με το ινδιάνικο και έτσι είχε βρεθεί μια καινούρια βάση για όλη την πρωτόγονη ιστορία.

Η σπουδαιότητα των μελετών του Μόργκαν

Αυτή η ξαναανακάλυψη του αρχικού μητριαρχικού γένους σαν προβαθμίδας του πατριαρχικού γένους των πολιτισμένων λαών, έχει για την προϊστορία την ίδια σημασία που έχει η θεωρία της εξέλιξης του Δαρβίνου για τη βιολογία και η θεωρία της υπεραξίας του Μαρξ για την πολιτική οικονομία. Εδωσε τη δυνατότητα στον Μόργκαν να σκιαγραφήσει για πρώτη φορά την ιστορία της οικογένειας, όπου έχουν διατυπωθεί στις γενικές τους γραμμές, κι όσο το επιτρέπει το γνωστό σήμερα υλικό, τουλάχιστο οι κλασικές της βαθμίδες ανάπτυξης. Είναι φανερό για όλους ότι έτσι αρχίζει μια νέα εποχή στην επεξεργασία της προϊστορίας. Το μητριαρχικό γένος έγινε ο άξονας που γύρω του στρέφεται όλη αυτή η επιστήμη. Από τον καιρό που ανακαλύφθηκε, ξέρουμε προς ποια κατεύθυνση και για ποιο αντικείμενο πρέπει να ερευνούμε και πώς πρέπει να ταξινομούμε τα αποτελέσματα της έρευνας. Και επομένως γίνονται τώρα στον τομέα αυτόν πολύ πιο γρήγορες πρόοδοι απ' ό,τι γινόταν πριν εκδοθεί το βιβλίο του Μόργκαν.

Οι ανακαλύψεις του Μόργκαν έχουν τώρα αναγνωριστεί γενικά, ή μάλλον τις έχουν ιδιοποιηθεί οι ερευνητές της προϊστορίας, ακόμα και στην Αγγλία. Ομως σχεδόν σε κανένα δε βρίσκουμε την ανοιχτή ομολογία ότι στον Μόργκαν χρωστούμε τούτη την επανάσταση στις αντιλήψεις. Στην Αγγλία αποσιώπησαν όσο ήταν δυνατό το βιβλίο του και με τον ίδιο ξεμπέρδεψαν με συγκαταβατικούς επαίνους για τις προηγούμενές του εργασίες. Ενώ ξεσκαλίζουν με επιμέλεια τις λεπτομέρειες της περιγραφής του, αποσιωπούν επίμονα τις πραγματικά μεγάλες ανακαλύψεις του. Η πρώτη έκδοση του «Ancient Society» έχει εξαντληθεί. Στην Αμερική δεν υπάρχει για παρόμοια πράγματα αξιόλογη κατανάλωση. Στην Αγγλία φαίνεται πως το πνίξανε συστηματικά το βιβλίο και η μοναδική έκδοση αυτού του έργου, που άφησε εποχή, η έκδοση που κυκλοφορεί ακόμα στα βιβλιοπωλεία, είναι η γερμανική μετάφραση.

Γιατί αυτή η επιφύλαξη, στην οποία είναι δύσκολο να μη δούμε μια συνωμοσία σιωπής, ιδιαίτερα αν πάρουμε υπόψη τις τόσες περικοπές που αναφέρονται απλούστατα για λόγους ευγένειας και τις άλλες εκδηλώσεις συναδελφικότητας, από τους αναγνωρισμένους μας ερευνητές της προϊστορίας; Μήπως γιατί ο Μόργκαν είναι Αμερικανός και είναι πολύ σκληρό για τους Εγγλέζους ερευνητές της προϊστορίας το γεγονός ότι, παρά την εξαιρετικά αξιέπαινη επιμέλειά τους στη συλλογή του υλικού, είναι υποχρεωμένοι να καταφεύγουν σε δυο μεγαλοφυείς ξένους, στον Μπάχοφεν και στον Μόργκαν, για τις απόψεις που ισχύουν γενικά στην ταχτοποίηση και ταξινόμηση αυτού του υλικού, με δυο λόγια για τις ιδέες τους; Τον Γερμανό θα μπορούσαν ακόμα να τον ανεχθούν, μα τον Αμερικανό; Απέναντι στον Αμερικανό ο κάθε Εγγλέζος γίνεται πατριώτης, είδα τέτοια τερπνά παραδείγματα στις Ενωμένες Πολιτείες. Και σαν να μην έφταναν αυτά προστέθηκε και το ότι ο Μακ Λέναν ήταν, σα να λέμε, ο επίσημα αναγνωρισμένος ιδρυτής και αρχηγός της αγγλικής προϊστορικής σχολής. Ανάμεσα στους ερευνητές της προϊστορίας νομιζόταν σαν τρόπος καλής συμπεριφοράς να μιλάνε με το μεγαλύτερο σεβασμό για το τεχνητό του ιστορικό κατασκεύασμα, που από την παιδοκτονία οδηγεί στη μητριαρχική οικογένεια μέσω της πολυανδρίας και του ληστρικού γάμου. Σε θεωρούσαν ανόσιο αιρετικό αν είχες και την παραμικρή αμφιβολία για το ότι υπάρχουν «φυλές» εξωγαμικές και ενδογαμικές, που αλληλοαποκλείονται απόλυτα. Επομένως, ο Μόργκαν έκανε ένα είδος ιεροσυλίας διαλύοντας σαν καπνό όλα αυτά τα αγιασμένα δόγματα. Και τα διέλυσε μάλιστα μ' έναν τρόπο που έφτασε να εκφράσει τις απόψεις του για να γίνουν αμέσως ολοφάνερες. Ετσι που οι θαυμαστές του Μακ Λέναν, που ως τα τώρα τρίκλιζαν απελπισμένα ανάμεσα στην εξωγαμία και στην ενδογαμία αναγκάστηκαν να χτυπήσουν το κεφάλι τους και να φωνάξουν: Πώς μπορούσαμε να 'μαστε τόσο κουτοί και να μην το βρούμε αυτό μονάχοι μας από καιρό!

Κι αν δε φτάνανε αυτά τα εγκλήματα για ν' απαγορεύουν στην επίσημη σχολή κάθε άλλη μεταχείρισή του εκτός από ένα χλιαρό παραμέρισμά του, ο Μόργκαν έκανε να ξεχειλίσει το ποτήρι, όχι μονάχα γιατί κριτίκαρε τον πολιτισμό, την κοινωνία της εμπορευματικής παραγωγής, τη βασική μορφή της σημερινής μας κοινωνίας μ' έναν τρόπο που θυμίζει τον Φουριέ, μα και γιατί μιλά ακόμα για μελλοντικό μετασχηματισμό αυτής της κοινωνίας με λόγια που θα μπορούσε να τα 'χει πει ο Καρλ Μαρξ. Του άξιζε λοιπόν που ο Μακ Λέναν τον κατηγορεί αγαναχτισμένος, ότι «η ιστορική μέθοδός του είναι απόλυτα αντιπαθητική» και που ο καθηγητής κύριος Ζιρό - Τελόν στη Γενεύη το επιβεβαιώνει αυτό ακόμα και το 1884. Αν και ήταν ο ίδιος ο κύριος Ζιρό - Τελόν που το 1874 («Origines de la famille») στριφογύριζε ακόμα αμήχανος μέσα στο λαβύρινθο της εξωγαμίας του Μακ Λέναν, απ' όπου χρειάστηκε να τον απελευθερώσει ο Μόργκαν!

Για τις υπόλοιπες προόδους που χρωστά η προϊστορία στον Μόργκαν, δε χρειάζεται να επεκταθώ εδώ. Στην εργασία μου βρίσκεται ό,τι χρειάζεται γι' αυτές. Τα δεκατέσσερα χρόνια που πέρασαν από την έκδοση του κύριου έργου του Μόργκαν, πλούτισαν πολύ το υλικό μας για την ιστορία της πρωτόγονης κοινωνίας της ανθρωπότητας. Στους ανθρωπολόγους, στους ταξιδιώτες και στους επαγγελματίες ερευνητές της προϊστορίας προστέθηκαν οι μελετητές της συγκριτικής νομολογίας που από τη μια μεριά έφεραν νέο υλικό και από την άλλη νέες απόψεις. Ετσι κλονίστηκαν ή και αχρηστεύτηκαν μερικές από τις υποθέσεις του Μόργκαν. Ομως πουθενά το νεοσυλλεγμένο υλικό δεν μπόρεσε ν' αντικαταστήσει με νέες, τις μεγάλες του κύριες απόψεις. Η τάξη που έβαλε ο Μόργκαν στην προϊστορία ισχύει, στις κύριές της γραμμές, ακόμα και σήμερα. Μάλιστα, μπορεί να πει κανείς, την αναγνωρίζουν όλο και περισσότερο στον ίδιο βαθμό που κρατούν μυστικό το γεγονός ότι αυτός είναι ο αρχικός δημιουργός αυτής της μεγάλης προόδου9.

Λονδίνο, 16 του Ιούνη, 1891.

Φρίντριχ Ενγκελς

Πρωτοδημοσιεύτηκε με τον τίτλο «Για την πρωτόγονη ιστορία της οικογένειας» στη «Νόιε Τσάιτ», 1891.

1. Ε. Β. Τάιλορ, «Ερευνες για την πρωτόγονη ιστορία της ανθρωπότητας και η εξέλιξη του πολιτισμoύ», Λονδίνο 1865. (Σημ. Σύντ.).

2. «Δεν ήταν από αίμα συγγενής της ο άντρας, που σκότωσε». Ο 605ος στίχος των «Ευμενίδων» του Αισχύλου, που αποτελεί την τελευταία τραγωδία της τριλογίας του «Ορέστεια». (Σημ. Μετ.).

3. J. F. Mac Lennan, «Studies in Ancient History, comprising a reprint of Primitive Marriage» (Μελέτες για την αρχαία ιστορία, μαζί με ανατύπωση του έργου «Πρωτόγονος γάμος» - Λονδίνο 1886). (Σημ. Σύντ.).

4. R. G. Lathan, «Desctiptive Ethnology» (Περιγραφική Εθνολογία), τομ. Ι-ΙΙ, Λονδίνο, 1859. (Σημ. Σύντ.).

5. L. Η. Morgan, «League oi the Ho-de-no-sau-nee or Iroquois» (Σύνδεσμος των Χο-ντε-νο-σο-νέ» ή ιροκέζων), Ρότσεστερ 1851. (Σημ. Σύντ.).

6. J. Lubbock, «The Origin of Civilization and the Primitive Condition of Man. Mental and Social Condition of Savages» (Η καταγωγή του πολιτισμού και η πρωτόγονη κατάσταση του ανθρώπου. Η πνευματική και κοινωνική κατάσταση των αγρίων). Λονδίνο, 1870. (Σημ. Σύντ.).

7. L. Η. Morgan, «Systems of Consanguinity and Affinity of the Human Family» (Συστήματα συγγένειας αίματος και συμπεριφοράς της ανθρώπινης οικογένειας), Ουάσιγκτον, 1871. (Σημ. Σύντ.).

8. A. Giraud' Teuton, «Les origines de la famille» (Η καταγωγή της οικογένειας), Γενεύη - Παρίσι, 1874. (Σημ. Σύντ.).

9. Στο ταξίδι μου, όταν γύριζα από τη Νέα Υόρκη, το Σεπτέμβρη του 1888 συνάντησα έναν πρώην βουλευτή του Κογκρέσου της εκλογικής περιφέρειας του Ρότσεστερ, που είχε γνωρίσει τον Λούις Μόργκαν. Δεν ήξερε δυστυχώς να μου διηγηθεί πολλά γι' αυτόν. Ο Μόργκαν έζησε στο Ρότσεστερ σαν ιδιώτης κι ασχολιόταν μονάχα με τις μελέτες του. Ο αδερφός του ήταν συνταγματάρχης, διορισμένος στην Ουάσιγκτον στο υπουργείο των Στρατιωτικών. Με τη μεσολάβηση του αδερφού του κατάφερε να ενδιαφερθεί η κυβέρνηση για τις έρευνές του και να εκδώσει καμπόσα από τα έργα του με έξοδα του δημοσίου. Ο ίδιος ο αφηγητής, όπως μου είπε, χρησιμοποιήθηκε για το σκοπό αυτό πολλές φορές, τον καιρό που ήταν βουλευτής. (Σημείωση του Ενγκελς).

ψεις

Linkwithin